Zabytkowy budynek szkoły w Tworogu

O tym miejscu

Budynek szkoły podstawowej, przed którym się znalazłeś, został zbudowany w latach 1929-1930 (starsza część szkoły). Nowa część została wzniesiona w latach 2020-2021. Zabytkowy budynek z 1930 roku nie jest jednak najstarszym budynkiem, w którym na przestrzeni wieków odbywała się edukacja szkolna w Tworogu. Wcześniej istniały tutaj co najmniej cztery budynki, które pełniły funkcję szkoły. Trzy pierwsze znajdowały się w pobliżu kościoła parafialnego pod wezwaniem św. Antoniego, czwarty został zbudowany w 1902 roku przy ówczesnej Donnersmarck Strasse czyli obecnej ulicy Słowackiego. Zapraszamy do zapoznania się z historią szkolnictwa w Tworogu.

Krótki opis dziejów szkolnictwa w Tworogu

Początki edukacji na historycznych ziemiach tworogowskich sięgają końca XVII wieku i są niewątpliwie związane z utworzeniem nowej parafii dla mieszkańców tutejszych kuźnic w 1687 roku. Szkolnictwo w tamtych czasach było organicznie powiązane z Kościołem. Kondycję prawną nauczycieli ustalały synody diecezjalne, które nakazywały, aby przy parafiach tworzono stanowiska nauczycieli kształcących dzieci. Kandydata na takie stanowisko wybierał proboszcz w porozumieniu z patronem parafii. Musiał on posiadać niezbędne kwalifikacje oraz prezentować postawę nienaganną moralnie. Ponieważ zawód nauczyciela podlegał Kościołowi, od przyszłego „rektora” wymagano złożenia przysięgi wierności i katolickiego wyznania wiary. Za swoją działalność na rzecz parafii nauczyciel otrzymywał stosowne wynagrodzenie. Inspektor nadzorujący szkolnictwo do 1872 roku wybierany był spośród duchowieństwa. [1]

Prowizoryczne szkoły w postaci małych drewnianych budynków znajdowały się w pobliżu kościołów parafialnych bądź mieściły się w specjalnie przygotowanych izbach w budynkach probostw. Do 1687 roku mieszkańcy z terenów Tworoga, chcący aby ich dzieci pobierały naukę wiedzy elementarnej, byli zmuszeni do posyłania swoich dzieci do Wielowsi. Utworzenie oddzielnej parafii w Kotach dało początek szkolnictwu w dobrach tworoskich. Pierwsza szkoła na tych terenach została wybudowana w Tworogu. [1]

Pod koniec XVII wieku nauczyciele nazywani byli scholarchami, ludirectorami, żakami lub ludimagistrami. Scholarcha pełnił w parafii liczne funkcje. Śpiewał psalmy, był organistą, dzwonnikiem i kościelnym. Na podstawie wizytacji biskupiej z 1697 roku możemy stwierdzić, iż pierwszym nauczycielem w parafii kotowsko-tworogowskiej był Jakub Wolnikowitz (podawany jako scholarcha i organista). Na terenie parafii nie było jeszcze budynku szkolnego, a Wolnikowitz mieszkał na dworze w Tworogu.[1]

Jak wynika z materiałów źródłowych ([1][2]) kolejnym znanym z nazwiska nauczycielem w Tworogu był Szymon Pawełczyk. Służył w parafii jako ludirektor i organista od 1717 roku [1]. Mieszkał w drewnianym budynku w Tworogu, znajdującym się wówczas w bardzo złym stanie [1]. Nauczyciel ten, „zaopatrzony wszystkimi sakramentami”, zmarł na początku maja 1763 roku. Został pochowany na cmentarzu św. Antoniego 7 maja 1763 roku [2] [4]. Kolejnymi nauczycielami byli Matthias Zwolanowsky (ok. 1764-1773), Vincentius Stebel (ok. 1773-1787), Hans Georg Juraschek (ok. 1787-1788), Carl Zakrzowski (ok. 1788-1791), Valentin Gardawski (ok. 1791-1797), Anton Stebel (ok. 1797-1800) i Vincent Stebel (ok. 1800-1807) [4]. Dwóch ostatnich wymienionych nauczycieli było prawdopodobnie synami Vincentiusa Stebla nauczającego w Tworogu w latach ok. 1773-1787.

Wspomniani wyżej nauczyciele, nazywani wtedy rektorami, prowadzili zajęcia w szkole zbudowanej z drewna znajdującej „przy dworze i w pobliżu kościoła” (Ks. Walenty Hoscheck, kronika „Liber Archivialis Parochiae Tworogiensis”, 1795 rok) [3]. Niestety nie wiadomo kiedy wzniesiono opisaną szkołę. Być może istniała już w 1720 roku, kiedy Tworóg wizytował biskup i w protokole nadmienił, że w wiosce znajduje się mieszkanie nauczyciela [1]. Nie mamy jednak co do tego pewności, tym bardziej, że biskup podał, że budynek znajdował się już wtedy w bardzo złym stanie. Pierwsza znana autorowi wzmianka o budynku szkolnym w Tworogu pochodzi z 1786 roku [4], jednak z całą pewnością został wzniesiony wcześniej. Wygląd i wyposażenie tej szkoły opisał we wspomnianej wyżej kronice proboszcz ks. Hoscheck. Szkoła posiadała dwa pomieszczenia z oknami: jedno stanowiło mieszkanie dla nauczyciela, drugie służyło do nauczania dzieci. Do tego były dwie komory. Wokół budynku znajdował się mały ogród. Inwentarz szkoły stanowiły: jeden długi stół i dwie ławki, jedna czarna tablica umieszczona na podporze, dwadzieścia elementarzy i katechizmów, podarowanych przez hrabiego (prawdopodobnie hrabiego Philippa Colonnę) [3].

2 grudnia 1804 roku drewniany budynek szkolny wybudowany w XVIII wieku stanął w płomieniach. Ówczesny proboszcz ks. Andrzej Zogłówek zapisał w księgach parafialnych następujące zdanie:

„Ponieważ przy powstałym 2 grudnia pożarze tworogowskiej szkoły spłonął także brudnopis rejestru chrztów i zgonów z okresu pomiędzy 24 lipca a 2 grudnia, to przy ponownym notowaniu narodzonych i zmarłych, mogła wkraść się, szczególnie odnośnie daty, jakaś nieścisłość.” [4]

Nie wiadomo jaka była skala wspomnianego pożaru. Nie jest wykluczone, że szkoła spłonęła częściowo albo nawet doszczętnie, skoro spłonęły ważne dokumenty. Jeśli tak było, to na pewno ją odbudowano, bowiem historia szkolnictwa w Tworogu toczyła się dalej. W 1807 roku rektora Stebla przeniesiono na placówkę do Wielowsi [4]. Z kolei na jego miejsce przybył tamtejszy nauczyciel Jacob Mordan (ur. 26.07.1775 w Bytomiu) [4] [5] [6]. W czasie, kiedy kierownikiem szkoły w Tworogu był Mordan, zatrudniono w niej po raz pierwszy adjuwanta (nauczyciela pomocniczego). Jako takiego księgi parafialne wymieniają Johanna Damrotha w 1820 roku. Nauczyciel ten pochodził z Lublińca i był starszym krewnym znanego księdza i działacza górnośląskiego Konstantego Damrota (ojciec Johanna i dziadek Konstantego byli braćmi) [4]. Jacob Mordan zmarł w Tworogu 9 września 1821 roku. Przyczyną jego śmierci był złośliwy wrzód stopy. Rok później Damrot poślubił w tutejszym kościele wdowę Annę Mordan z d. Equart. Był już wtedy nauczycielem w Warszowicach [4]. W Bibliotece Śląskiej znajduje się zeszyt pieśni kościelnych z nutami opracowany w 1811 roku przez tworogowskiego nauczyciela Jacoba Mordana pt. „Zbiór pieśni całorocznych nucący tajemnice Chrystusa Pana, Najświętszej Matki Jego Maryi P. i niektórych świętych opiekę głoszący, z dodatkiem czasowych i też przy pogrzebach używających śpiewów”. Po śmierci tworoskiego rektora śpiewnik przejął Johann Damrot. Z całą pewnością obaj organiści korzystali z niego przygrywając do nabożeństw w Tworogu i Kotach.

Kolejnym kierownikiem szkoły w Tworogu został Maximilian Zimmermann (ur. 12.09.1778 roku w Paczynie koło Toszka, zm. 17.05.1858 roku w Tworogu [4]). Zimmermann nauczał w tutejszej miejscowości prawie 30 lat. Przeszedł na emeryturę na początku lat 50. XIX wieku. Jego syn Anton był przez prawie 50 lat (1839-1886) głównym nauczycielem w pobliskiej Wielowsi [6]. Za kadencji Zimmermanna do Tworoga przybywali kolejni adjuwanci (np. w 1835 roku Karl Kubełko, w 1837 Joseph Giller, w 1839 Joseph Przibylla, w 1843 Eduard Salzgeber, w 1844 dotychczasowy nauczyciel zastępczy w Potępie Georg Przibylka, w 1845 Franz Lorenz czy ok. 1848 Carl Kny) [7.1] [7.2].

Następnym rektorem został Moritz Hawlitschka (ur. 21.09.1821 roku w Droniowicach koło Lublińca, zm. 04.10.1910 w Brzegu) pochodzący ze znanego wtedy na Śląsku rodu nauczycieli [4] [8]. Do szkoły w Tworogu został skierowany prawdopodobnie już w 1851 roku, ale na stanowisku rektora zatrudniony został ostatecznie w 1853 roku [7.2] [9]. Wcześniej był adjuwantem w Koszęcinie. Jak się miało później okazać Hawlitschka był jednym z najdłużej pracujących nauczycieli w Tworogu (przez 36 lat). W dwuklasowej szkole wraz z przysługującym mu adjuwantem nauczał dzieci nie tylko z Tworoga, ale również z Nowej Wsi Tworoskiej, Mikołeski, Brynka, Połomii i Hanuska. W latach 60. XIX wieku liczba dzieci uczęszczających do tej szkoły przekroczyła 400 [10]. Postanowiono zatem odłączyć dzieci z Brynka, Hanuska i Połomii od tworoskiego systemu szkolnego i wybudować dla nich nową szkołę w Brynku. 17 października 1866 roku podczas wielkiego pożaru, który strawił kilkanaście budynków, spłonął również drewniany budynek szkolny w Tworogu [9] [10]. Na szczęście w tym samym roku wybudowano szkołę w Brynku [17], więc dzieci nie pozostały bez edukacji. Szkołę w Tworogu odbudowano w 1870 roku [17]. Nowa szkoła była murowana. Wzniesiono ją na parceli znajdującej się naprzeciw kościoła parafialnego (współcześnie budynek GS). Nauczycielami pomocniczymi za kadencji Hawlitschki byli m.in.: Julius Hettwer (ok. 1853-1855), Franz Walczyk (1855-1857, późniejszy kierownik szkół w Potępie i Kotach), Adolf Rogier (ok. 1857-1860), Carl Henke (1860), Joseph Wilk (1860-1861), Franz Skupień (ok. 1862-1863), Fr. Hruschka (od 1863 do ok. 1865), Eduard Laska (ok. 1865-1866, pierwszy rektor szkoły w Kotach w latach 1869-1872, patrz odnośnik do opracowania znajdujący się przy przedszkolu w Kotach), Johann Gottschalk (ok. 1870-1872), Robert Wilczek (1872-1873), Franz Ernst (1873), Josef Czempik (1879) i Peter Spisla (ok. 1882-1885). W 1886 roku dla tworoskiej szkoły ustanowiono stanowisko trzeciego nauczyciela. W tym czasie drugim nauczycielem w Tworogu został Albert Rybark (od 1888 roku rektor szkoły w Kotach), a trzecim Teodor Radlik (późniejszy nauczyciel w Brynku i w Drutarni koło Kalet). Moritz Hawlitschka przeszedł na emeryturę 1 kwietnia 1887 roku. Miał syna Theodora, który zgodnie z rodzinną tradycją również został nauczycielem oraz córkę Marię, która wyszła za Josefa Christena, nauczyciela z Sierot. Ich syn Viktor został księdzem, a zarazem nauczycielem uniwersyteckim. Ostatnie lata życia ks. Christen spędził w Tworogu i tutaj po śmierci w styczniu 1951 roku został pochowany, podobnie zresztą jak jego dziadek Moritz, który zmarł w Brzegu, ale jego pogrzeb i pochówek odbył się w Tworogu. Grób księdza Christena znajduje się na cmentarzu przy kościele parafialnym (przed prawym bocznym wejściem do kościoła). Być może pogrzebano go w miejscu wiecznego spoczynku jego dziadka. [7.2] [7.4] [7.5] [8] [9]

Po przejściu Hawlitschki na emeryturę rektorem szkoły w Tworogu został August Gratza (ur. 08.07.1847 w Lublińcu), dotychczasowy nauczyciel w Bruśku [4] [7.5]. Niestety Gratza zmarł 15 września 1887 roku, czyli zaledwie 5 miesięcy po objęciu stanowiska rektora w Tworogu [4]. Naukę w szkole kontynuowano. Lekcje prowadzili adjuwanci Radlik i Rybark. W lutym 1888 roku nauczanie w Tworogu rozpoczął Johann Kowalski (ur. 01.01.1850 w Ujeździe, zm. 01.08.1897 w Tworogu), który został przeniesiony ze Świniowic [6] [7.1]. Stanowisko kierownika szkoły objął z dniem 1 kwietnia 1888 roku [7.1]. Drugim nauczycielem został Theodor Gawoll (ur. 19.10.1863 roku w Sadowie) z Koszęcina (syn nauczyciela Johanna Gawolla z Sadowa,), a trzecim Leopold Klausewitz (ur. 02.09.1867 w Posucicach koło Głubczyc, nauczyciel pomocniczy w Tworogu i Potępie w latach ok. 1887-1898, żonaty z Amalią z d. Wuttke, córką Reinholda, właściciela restauracji dworcowej w Tworogu w latach ok. 1863-1905) [7.1] [8].

Po śmierci Kowalskiego głównym nauczycielem został dotychczasowy adjuwant Gawoll. Pierwsze lata kierowania przez niego systemem szkolnym w Tworogu to zarazem ostatnie lata funkcjonowania szkoły z 1870 roku jako głównego budynku szkolnego. W 1902 roku na parceli należącej do właścicieli ziem brynkowskich rodziny von Rosenthal (dzisiejsza ulica Słowackiego), w Tworogu zbudowano nową szkołę. Pierwsze plany wzniesienia nowego budynku szkolnego miały pojawić się już w latach 70. XIX wieku, ale ostatecznie największy okres starań o powstanie nowej szkoły przypadł na lata 1898-1902 [9]. Ministerstwo Szkolnictwa w Berlinie, pismem z dnia 22 maja 1901 roku przyznało na prace budowlane 8000 marek [9]. Przetarg na budowę wygrała firma „Franz Mayer, Baugeschäft Gleiwitz, Schröter Str. 9”. Koszt wraz z budynkami gospodarczymi i wolnostojącymi ubikacjami wyniósł 15 614 marek [9]. 10 września 1902 roku w obecności inspektora szkolnego, przedstawicieli władz lokalnych oraz licznie zgromadzonych mieszkańców odbyło się uroczyste poświęcenie budynku szkolnego przez księdza proboszcza Mikołaja Knossalę [7.3]. W nowej szkole znajdowały się trzy klasy do nauczania dzieci oraz trzyizbowe mieszkanie dla rektora szkoły [9].

Pomimo zbudowania nowej szkoły w budynku szkolnym z 1870 roku nauczano dalej. Według dokumentów znajdujących się w oddziale Archiwum Państwowego w Gliwicach szkoła służyła jako Küsterschule czyli szkoła przykościelna. Prawdopodobnie uczono w niej religii i śpiewu kościelnego. Nie jest też wykluczone, że prowadzono w niej inne lekcje. W grudniu 1906 roku, na krótko przed Świętami Bożego Narodzenia, budynek szkolny znajdujący się naprzeciw kościoła uległ pożarowi. Odbudowano go prawdopodobnie w 1908 roku. [11.1]

Po lewej: budynek szkolny z 1870 roku (po odbudowie z 1908 roku) na szkicu wykonanym przez F. Zgodzaja – współcześnie znajdują się w nim pomieszczenia GS (sklep piekarniczy i spożywczy). Po prawej szkoła wybudowana przy dzisiejszej ulicy Słowackiego w 1902 roku.

Nauczyciel T. Gawoll z dziećmi szkolnymi przed budynkiem szkoły w Tworogu z 1870 roku (ok. 1900 roku). Zdjęcie udostępniła Pani Urszula Kowoll.

W 1905 roku dla szkoły w Tworogu ustanowiono stanowisko czwartego nauczyciela. Oprócz rektora Gawolla do zakończenia I wojny światowej uczyli w niej także m.in.: Ignatz Rzyttki (1900-1902), Johann Mathea (1904), Adolf Schwibode (1905-1908), Reinhard Vogel (1905), Maximilian Zimmermann (1908), Otto Schneider (1912) i Maximilian Teich (zmarł w Tworogu w 1915 roku) [4] [7.1] [7.4].

Po pierwszej wojnie światowej grono nauczycielskie w Tworogu powiększało się. Kierowano tutaj nauczycieli, którzy jak się miało później okazać, tworzyli przyszłą kadrę w nowej szkole wybudowanej w 1930 roku. W lipcu 1920 roku z Potępy do Tworoga został przeniesiony nauczyciel Wilhelm Vogel. Pochodził z Płużnicy Małej koło Toszka [19]. W Tworogu pozostał do 1945 roku. Kolejnymi nowymi nauczycielami w Tworogu byli: Bartsch, Maximilian Peschel, Hedwig Peter, Bruno Pampuch i Emil Schulz. W październiku 1928 roku z Brzegu do Tworoga przeniesiony został Flüchtlingslehrer (nauczyciel uchodźca) Richard Merkel [7.1]. Merkel, określony na łamach gazety „Der Oberschlesische Wanderer” uchodźcą, nauczał zapewne przed 1918 rokiem na terenach utraconych przez Niemcy po I wojnie światowej.

Rektor Gawoll zmarł 8 lutego 1928 roku w Tworogu [18]. W tamtym czasie toczyły się już zawansowane rozmowy na temat budowy kolejnej szkoły w Tworogu.

Nowa szkoła z 1930 roku

Przyczyna podjęcia rozmów na temat budowy nowej szkoły w latach 20. XX wieku w Tworogu nie była inna niż w przypadku wzniesienia poprzednich budynków szkolnych - poprzedni budynek stał się za ciasny dla wciąż rosnącej liczby dzieci. Pierwszy znaczny wzrost liczby mieszkańców Tworoga miał miejsce w połowie XIX wieku i związany był w znacznym stopniu z wybudowaniem i działalnością huty wielkopiecowej (lata czynnej eksploatacji 1841-1864), a także z uruchomieniem linii kolejowej na trasie Opole-Tarnowskie Góry (lata 1857-1858). Liczba ludności wzrosła wtedy prawie dwukrotnie (z 543 w 1830 roku do 1018 w 1871 roku) [12] [13]. Do kolejnego skoku demograficznego w tej miejscowości doszło w latach 20. i 30. XX wieku. Po Powstaniach Śląskich, plebiscycie i podziale Śląska w 1922 roku na część polską i niemiecką, Tworóg pozostał w Niemczech, ale stał się miejscowością przygraniczną. W plebiscycie większa część tworoskiej społeczności opowiedziała się za pozostaniem w Niemczech (439 za opcją niemiecką, 396 za opcją polską), co było ewenementem na terenach wchodzących w skład współczesnej Gminy Tworóg (prawie wszystkie wioski zagłosowały w przeważającej części „za Polską”, w Brynku stosunek głosów był prawie 50% na 50%). Dla niemieckiej ludności zamieszkującej okoliczne wioski i miasta, które po plebiscycie znalazły się po stronie polskiej, Tworóg stał się zatem atrakcyjnym miejscem do znalezienia stałego pobytu. Szczególnie chętnie osiedlali się tutaj urzędnicy administracji księcia Hohenlohe z Koszęcina, a także przedstawiciele innych grup społecznych, tacy jak nauczyciele czy przedsiębiorcy. Do miejscowości sprowadzono funkcjonariuszy straży granicznej i celników. Rozwijał się przemysł budowlany, powstawały nowe tartaki, sklepy i młyny. Ponadto w latach 1926-1928 wybudowano nową linię kolejową łączącą Tworóg (Brynek) i Zabrze (Mikulczyce). Dodatkowe połączenie z miastami, które tak jak Tworóg znalazły się po niemieckiej stronie granicy, zwiększało atrakcyjność wioski dla nowych przybyszy. Liczba mieszkańców z ok. 1100 notowanych przed pierwszą wojną światową [14] wzrosła do 1752 w 1929 roku, by w 1934 roku wynosić już 2350.

Na szczęście ówczesne władze, zarówno miejscowe jak i powiatowe, w miarę szybko dostrzegły wpływ powiększającej się liczby mieszkańców na sytuację szkolnictwa i odpowiednio na niego zareagowały. Jak wynika z dokumentów znajdujących się w Archiwum Państwowym w Gliwicach, wymiana korespondencji pomiędzy reprezentantami społeczności tworoskiej a władzami państwowymi w sprawie budowy nowej szkoły trwała już od 1926 roku [11.2]. Przez cały 1927 rok sprawa ta jednak nie ruszyła z miejsca, pomimo licznych pism kierowanych przez naczelnika gminy Tworóg – Petera Kałużę do Landratury w Gliwicach. W piśmie z 24.12.1927 roku Kałuża skarżył się, że po przekształceniu obszarów dworskich w gminne to on, jako naczelnik gminy, będzie odpowiadał za wyłożenie z budżetu gminy ogromnej sumy pieniędzy na opisywane przedsięwzięcie [11.2]. Prośbę o przyspieszenie biegu sprawy motywował dodatkowo trudną sytuacją najmłodszych dzieci uczęszczających do szkoły, które to w miesiącach letnich musiały rozpoczynać naukę w południe [11.2]. W tym czasie zachorował rektor Gawoll. Jego zastępcą na stanowisku Przewodniczącego Związku Szkolnego był książęcy nadleśniczy Gustav Vetter. W piśmie z dnia 30.01.1928 roku poinformował gliwickiego landrata o naradzie, jaka odbyła się na temat budowy nowej szkoły. Na tej naradzie obecny był Radca Szkolny Schmikalla. Postanowiono na niej, że prace budowlane zostaną podjęte natychmiast po przydzieleniu na nie pieniędzy. W wyżej wymienionym piśmie nadleśniczy w imieniu Związku Szkolnego zaprosił landrata do Tworoga, aby można było z nim przedyskutować sprawę sfinansowania budowy nowej szkoły [11.2].

2 lipca 1928 roku o godzinie 8 wieczorem odbyło się w Tworogu kolejne zebranie Związku Szkolnego, na którym obecni byli: radca szkolny Schmikalla, ksiądz Jaschik, nadleśniczy Vetter, naczelnik gminy Tworóg Kałuża, naczelnik gminy Nowej Wsi Polotzek, kupiec Franz Kroll, mistrz stolarski August Debernitz oraz nauczyciele Vogel, Schultz i Peschel. Postanowiono, aby pod budowę szkoły zakupić od kupca i karczmarza Johanna Schinke ok. 9 morgów ziemi, za cenę 250 RM (Marek Rzeszy) za każde 25 arów [11.2]. Ziemia ta znajdowała się poza zabudowaniami wiejskimi, w kierunku Nowej Wsi (przy ówczesnej Neudorferweg). Po negocjacjach zakupiono od karczmarza 225 arów za 2 518,50 Marek [9]. Sporządzono wstępny kosztorys inwestycji, według którego koszt budowy nie miał przekroczyć 30 000 marek [9].

W następnych dniach po zebraniu z 2 lipca rozpoczęły się prace miernicze na wyznaczonym pod zabudowę gruncie, a książę z Koszęcina Carl Gottfried zu Hohenlohe-Ingelfingen wpłacił na poczet budowy szkoły 770 RM do kasy oszczędnościowej w Tworogu [11.2].

W dniu 12.03.1929 roku powołany został komitet budowy, w skład którego wchodzili Sämtlichen Herren Mittgliedern der Gemeindvertretung czyli wszyscy panowie członkowie rady gminy. Byli to: 1. Musioł (Franz), 2. Grzesiek Victor, 3. Kroll Franz, 4. Kroll Leo, 5. Vetter Gustav, 6. Muhme Gustav, 7. Haymann Siegfried, 8. Gemballa Anton, 9. Wallach Karl, 10. Kiolbassa Josef, 11. Hewig Alois. Komitet zatwierdzony został przez naczelnika urzędu Johanna Galuschynskiego [11.2] [9]. Budowę nowej szkoły zlecono firmie z Tworoga. Jej właścicielem był Andreas Marschollek, zatrudniający w swoim zakładzie około 60 ludzi różnej profesji tj. murarzy, stolarzy, dekarzy, ślusarzy, cieślów i innych. Architektem był przyszły zięć Marschollka – Josef Dressler [9].

27 listopada 1929 roku odbyła się uroczystość z okazji zakończenia prac konstrukcyjnych budynku i osiągnięcia wysokości szczytu dachu (tzw. Richtfeier) [11.2]. Tego dnia przed budowanym obiektem zebrali się: Regierungs Und Baurat Krimmer z Bytomia, który zajmował się nadzorem budowy, przedstawiciele gminy, nauczyciele, ksiądz Pius Lerch z Kotów (w zastępstwie ks. Jaschika z Tworoga), architekt budowy, właściciel firmy budowlanej Marschollek i jego pracownicy. Po zwiedzeniu budowy przez uczestników uroczystości wszyscy udali się do lokalu Schinkego, w którym odbyła się gościna [7.1].

Zdjęcie przedstawiające uczestników uroczystości nazywanej w języku niemieckim „Richtfeier” przed nowo budowaną szkołą 27.11 1930 roku. Na fotografii (od prawej) znajdują się m.in.: nauczyciel Peschel, kierownik budowy Krimmer z Bytomia, nauczyciel Vogel, osoba niezidentyfikowana, naczelnik urzędu okręgowego Johann Galuschinski, ksiądz Lerch z Kotów, architekt Dressler, nauczycielka Hedwig Peter, późniejszy kierownik budowanej szkoły Rector Merkel, nauczyciel Pampuch (w czapce za Merklem), budowniczy Marschollek (z kulami) oraz pracownicy jego firmy. Zdjęcie pokolorowano za pomocą techniki cyfrowej (źródło: [11.2]).

W kwietniu 1930 roku po zimowym okresie przestoju prace budowlane zostały wznowione [7.1]. Budowę ukończono wczesną jesienią jeszcze tego samego roku. Do poświęcenia szkoły i oddania jej do użytku doszło w dniu 19 października 1930 roku [7.1]. Jak pisano dwa dni po uroczystości w gazecie „Der Oberschlesische Wanderer” w tym dniu cały Tworóg był uroczyście przystrojony flagami w barwach lokalnych i narodowych (wówczas były to flagi czarno-biało-czerwone symbolizujące II Rzeszę Niemiecką, czarno-czerwono-złote symbolizujące tzw. Republikę Weimarską oraz czarno-białe symbolizujące państwo pruskie).

Szkoła im. Powstańców Śląskich w Tworogu w dniu otwarcia tj. 19.10.1930 roku, kiedy to nosiła nazwę „Die Katholische Volksschule Tworog”. Widoczna powiewająca flaga Cesarstwa Niemieckiego. Źródło „Oberschlesien im Bild” nr 45/1930 z dnia 7.11.1930 roku.

Uroczystość otwarcia nowej szkoły rozpoczęła się mszą św. odprawioną przez ówczesnego proboszcza Karola Jaschika. Po nabożeństwie wszyscy zebrali się w dotychczasowym budynku szkolnym przy Donnersmarck-Strasse, gdzie głos zabrał nauczyciel Pampuch. W swoim przemówieniu przypomniał przeszło dwustuletnią historię szkolnictwa w Tworogu. Po odśpiewaniu pieśni przez chór dziecięcy nastąpił przemarsz zebranych pod nową szkołę. Po przybyciu na miejsce ksiądz Jaschik przystąpił do święcenia zewnętrznych murów nowo powstałego budynku. Potem nastąpiła krótka przemowa kierownika budowy Krimmera i przekazanie kluczy do budynku naczelnikowi urzędu Galuschinskiemu. Po otwarciu drzwi wejściowych proboszcz tworogowski kontynuował święcenie wewnętrznych pomieszczeń na parterze i w holu głównym, po czym nastąpiło zwiedzanie szkoły przez zaproszonych gości [7.1].

Na ilustracjach pochodzących z czasopisma „Oberschlesien im Bild” nr 45/1930 z dnia 7.11.1930 roku, wnętrza szkoły w dniu otwarcia: po lewej - hol główny na parterze nowej szkoły; po prawej - uroczysty apel na sali gimnastycznej.

Nowo wybudowana szkoła była w tamtym czasie jedną z najpiękniejszych szkół na Górnym Śląsku. Posiadała 8 dużych i wygodnych klas, z których 7 zostało wyposażone w nowe meble i przyrządy dydaktyczne. Pokoje nauczycielskie były bardzo schludnie urządzone. Szkoła została zaopatrzona w pomieszczenia do nauki przysposobienia domowego (niem.: Haushaltungsschule), elektryczne dzwonki, dwa zegary oraz prysznice, umywalki i ubikacje. Największym „skarbem” nowo wybudowanej szkoły była jednak duża sala gimnastyczna, wyposażona we wszystkie potrzebne rekwizyty do wychowania fizycznego. To właśnie na tej sali odbyła się uroczysta akademia w dniu otwarcia szkoły. Do zebranych gości (w tym licznie zgromadzonych mieszkańców Tworoga) przemówił najpierw naczelnik urzędu Galuschinski, który w serdecznych słowach przywitał wszystkich przybyłych, po czym oddał głos nadradcy rejencji z oddziału szkolnictwa i kościoła (Oberregierungsrat der Abteilung Kirche Und Schulwesen) Wiewaldowi z Opola. Nadradca przybył w zastępstwie Ministra Kultury jak i Nadprezydenta Opola. W swojej przemowie podkreślił, iż społeczeństwo powinno być wdzięczne państwu, które mimo ogólnoświatowego kryzysu, a co za tym idzie braku środków, umożliwiło powstanie tak okazałego budynku szkolnego. Po nim przemówił landrat Harbig z Gliwic, który dziękował Ministerstwu Kultury i Rejencji w Opolu za umożliwienie wybudowania tak pięknej placówki szkolnej. Podkreślił, iż w jego okręgu to już piętnasta szkoła, która została wybudowana lub rozbudowana w ostatnich latach. Po gościu z Gliwic na mównicę wstąpił ks. Jaschik. Proboszcz przypomniał zgromadzonym, że po podzieleniu Górnego Śląska Tworóg stał się ważnym ośrodkiem gospodarczym, a nowa linia kolejowa przyczyniła się do wzrostu ludności, dlatego budowa nowej, większej szkoły była czymś bardzo potrzebnym. Na koniec wyraził życzenie, aby w mury szkolne wstąpił duch radości i pokoju. Następnym mówcom był przewodniczący komitetu rodzicielskiego leśniczy Maximilian Weigang, który udzielił nauczycielom votum zaufania. Jednocześnie skierował upominające słowa w kierunku dzieci. Rektor Merkel, który zabrał głos po leśniczym podziękował wszystkim, którzy doprowadzili do wybudowania nowej szkoły, po czym poprosił rodziców o pomoc w wychowaniu dzieci, gdyż jak to określił: „Szkoła i dom rodzinny powinny stanowić jedno”. Na końcu skierował serdeczne słowa w kierunku dziatwy szkolnej. Kolejne przemowy oddzielane były występami dzieci, które śpiewały pieśni i mówiły wiersze. Akademię zakończyła ponowna przemowa Obberregierungsrata Wiewalda, w której ten wzniósł okrzyk na część ojczyzny: „Das dreimal Hoch auf das Deutsche Vaterland” („Trzykrotne hura dla niemieckiej ojczyzny”). Po trzykrotnym „Hoch, Hoch, Hoch” ( hura! hura! hura!) jakie rozległo się z sali, wszyscy uroczyście odśpiewali hymn państwowy czyli „Das Deutschlandlied”, po czym nadszedł czas na poczęstunek. Zgromadzone dzieci poczęstowano kiełbasą i bułką, natomiast zaproszeni goście, nauczyciele, ksiądz proboszcz oraz naczelnik urzędu i reprezentanci gminy, udali się na obiad do lokalu Schinkego.[7.1]

Kierownikiem nowej szkoły mianowany został Richard Merkel. Do grona nauczycieli należeli również: Hedwig Peter i Maximilian Peschel, Bruno Pampuch, Wilhelm Vogel, König (imię nieznane) oraz Emil Schultz, który pełnił wówczas także funkcję przewodniczącego tutejszego Kriegerverein czyli Związku Weteranów Wojennych. Naukę w nowej szkole rozpoczęło 285 dzieci w sześciu klasach [9].

Pierwsi nauczyciele nowej szkoły z 1930 roku przed głównym wejściem do budynku. Od lewej do prawej: Wilhelm Vogel, Emil Schultz, Richard Merkel, Maximilian Peschel, Hedwig Peter, Bruno Pampuch i König. Źródło: zbiory własne autora.

W latach 30. XX wieku w budynku szkolnym przy Neudorferweg odbywały się liczne kursy takie jak np. kurs prac domowych organizowany przez Urząd Pracy (Haushaltungskurs), który odbył się w lutym i marcu 1933 roku, kurs samarytanek organizowany przez Czerwony Krzyż, który odbył się w listopadzie 1933 roku, czy też kurs dla matek, który odbył się w marcu 1935 roku. [7.1].

Pamiątkowa fotografia z ukończenia kursu dla matek – marzec 1935.

Na zdjęciu: dzieci jednego z roczników międzywojennych na sali gimnastycznej nowej szkoły w Tworogu. Z prawej strony w środkowym rzędzie – rektor Merkel. (Zdjęcie udostępnił autorowi Pan F. Zgodzaj)

Na zdjęciu nauczyciel Peschel z dziećmi szkolnymi w jednej z klas szkoły zbudowanej w 1930 roku.

Nauczyciel (Schultz?) i dzieci tworogowskie w jednej z klas nowej szkoły w latach 1930-1934. Na ścianie widoczny portret ówczesnego prezydenta Niemiec – von Hindenburga.

Nauczyciel Vogel pośród uczniów w dniu 14.02.1933 roku.

Oprócz budynku szkolnego, w jego bezpośrednim sąsiedztwie, wzniesiono jednocześnie budynek mieszkalny dla dyrektora szkoły. Okna do domu dyrektora, tak jak do budynku szkolnego wykonał miejscowy stolarz i przedsiębiorca Wilhelm Kroll. Rzemieślnik z Tworoga był też pasjonatem fotografii. Po oddaniu szkoły do użytku sfotografował jej budynki.

Budynki szkolne po zakończeniu prac budowlanych (lato 1930 roku). Fotografię wykonaną przez Wilhelma Krolla udostępniła autorowi jego wnuczka, Pani Urszula Kowol. Zdjęcie zostało pokolorowane za pomocą techniki cyfrowej.

Przed II wojną światową w szkole działały dwie drużyny sportowe. Były to: „Spiel Vereinigung” („Związek Gier”) i „Spiel und Eislaufverein” („Związek Gier i Łyżwiarstwa Na Lodzie”). Członkowie tych stowarzyszeń sportowych często brali udział w różnych turniejach sportowych jakie odbywały się na boisku sportowym „Sportplatz Neuhütten”, które znajdowało się przy drodze do Brynka (przy dzisiejszej ulicy Mickiewicza). Brali udział również w pochodach organizowanych z różnych okazji np. dożynek czy święta pracy. Opiekunem „Spiel und Eislaufverein” był nauczyciel Peschel. Przewodniczącym „SpV Tworog” był rektor Merkel.

Związek sportowy „Spiel Und Eislaufverein” wraz ze swoim opiekunem – nauczycielem Peschlem, na naturalnym lodowisku w Tworogu (staw kuźniczy na rzece Stole). Ilustrację udostępnił autorowi F. Zgodzaj.

„Spiel Und Eislaufverein” podczas zajęć na tworogowskim stawie. W tle apteka, budynek nadleśnictwa i zamek. Ilustrację udostępnił autorowi F. Zgodzaj.

Po 1937 roku do grona nauczycielskiego w tworoskiej szkole dołączyli: Eduard Plasa, Maria von Wedel, pani Bartetzko, panna Urbańczyk, hrabiny Wilhelmina i Karolina Henckel von Donnersmarck z Brynka, pani Elzner oraz pan Schernicki. [20] [7.1]

Jednym z trudniejszych okresów w historii szkolnictwa był dla uczniów z Tworoga okres II wojny światowej. W pierwszych dniach września 1939 roku przerwano zajęcia szkolne, a w samym budynku szkolnym urządzono szpital polowy dla rannych żołnierzy. Po zakończeniu działań wojennych w Polsce wznowiono zajęcia lekcyjne. W ostatnich latach wojny alianci coraz częściej wykonywali naloty na różne zakłady przemysłowe i miasta w III Rzeszy. Również zakłady chemiczne IG Farben w Kędzierzynie Koźlu były bombardowane. Kiedy od strony południowo-zachodniej samoloty zbliżały się w rejon Śląska (startowały we Włoszech), w tutejszych miejscowościach rozlegało się wycie syren. Na ich charakterystyczny dźwięk przerywano lekcje szkolne, a same dzieci schodziły do podziemi w szkole bądź były posyłane do domu. Kiedy w styczniu 1945 roku zbliżała się Armia Czerwona wielu mieszkańców Tworoga uciekło na zachód. Wśród nich byli również tworogowscy nauczyciele. Na szkolnych korytarzach i w klasach wrzawa i gwar uczniów ustąpiły przenikającej ciszy. Po wejściu Armii Radzieckiej do Tworoga w dniu 21 stycznia 1945 roku, także dzieci nieustannie obawiały się o swój los. Zdarzało się nawet, że chłopców w wieku 14 - 16 lat przebierano za „stare”, brzydkie panny, aby w ten sposób zapobiec ich rozstrzelaniu. To samo robiono z dziewczętami, w tym przypadku aby uniknąć gwałtów. Po przejściu bolszewików i po spustoszeniu jakie za sobą zostawili w wielu rodzinach zapanował głód. O nauce w szkole wtedy nikt nie myślał.

Zgodnie z ustaleniami jałtańskimi Ziemię Śląską włączono w terytorium Polskiej Republiki Ludowej. Tworóg, w całej historii swego istnienia, znalazł się po raz pierwszy w granicach Polski. Naukę szkolną w języku polskim rozpoczęto tutaj 11 kwietnia 1945 roku, czyli jeszcze przed zakończeniem działań wojennych na zachodzie. Według Fryderyka Zgodzaja pierwsze lata szkolnictwa w nowej rzeczywistości kształtowały się następująco:

„Pierwszym kierownikiem został Piotr Mróz. Pierwszymi nauczycielkami były: Waleria Dziubówna, która znała język niemiecki i w ten sposób mogła nawiązać kontakt z tutejszą młodzieżą, oraz Aniela Fahl. Od 15 lutego 1946 roku kierownikiem szkoły był Stefan Pustułka. Pod koniec listopada 1947 został zorganizowany kurs repolonizacyjny dla osób starszych.

W 1948 roku do szkoły przyszedł Robert Nowara, który w 1957 roku został kierownikiem. Z okazji święta 1 maja 1950 roku szkołę odwiedził Otto Grotewohl, pierwszy premier NRD, natomiast 7 marca 1956 roku znany śląski literat Wilhelm Szewczyk. Od 1959 roku obowiązki kierownika przejął ponownie Stefan Pustułka i uważa się, iż z jego inicjatywy szkoła została nazwana imieniem Powstańców Śląskich. Ciekawostką jest, że prawie wszystkie 55 szkół noszących imię Powstańców Śląskich jest rozmieszczonych wzdłuż granicy zwanej linią wersalską, jaka obowiązywała po plebiscycie. Wygląda na to, że nie był to przypadek, tylko jakieś odgórne polecenie. Była znakomita okazja ku temu, zbliżała się 40 rocznica wybuchu III Powstania Śląskiego, które miało miejsce od 2/3 maja do 5 lipca 1921 roku. Podjęto wcześniej prace przygotowawcze, którymi zajęły się nauczycielki Waleria Dziubówna i Barbara Lis obecnie Izworska. Odszukano w Gminie Tworóg powstańców, którzy w tym czasie powracali do łask. Skompletowano dokumenty, fakty stwierdzające działalność i zaprezentowano oryginalny powstańczy sztandar. Na korytarzu po lewej stronie, na półpiętrze wmurowano tablicę z imieniem szkoły. Odsłonięcia dokonano 15 kwietnia 1961 roku w obecności 4 powstańców, zaproszonych gości, prasy i uczniów. Po części oficjalnej odbył się uroczysty apel i jeden z powstańców opowiadał, jak z narażeniem życia przechowywał zakopany w ogródku sztandar. Przy tej okazji zmieniono nazwę z ulicy Nowowiejskiej na Powstańców Śląskich. Faktycznie najwięcej powstańców było w Nowej Wsi.” [9]

Jak wynika z artykułu „Szkoła podstawowa w Tworogu otrzymała imię Powstańców Śląskich”, zamieszczonego w tygodniku „Gwarek” z 3 grudnia 1960 roku, nadanie szkole w Tworogu imienia Powstańców Śląskich miało miejsce 26 listopada 1960 roku, a nie 15 kwietnia 1960 roku jak wynikałoby to z zapisów F. Zgodzaja. W archiwalnym numerze „Gwarka” z 1960 roku czytamy:

„26 listopada br. W auli Szkoły Podstawowej w Tworogu odbyła się uroczysta akademia, w czasie której Szkole tej nadano imię Powstańców Śląskich. Po zagajeniu akademii przez Stefana Pustułkę – kierownika szkoły podstawowej w Tworogu, przemówienie okolicznościowe wygłosił przewodniczący PPRN tow. Stefan Kaczmarek. (…) Następnie przewodniczący PPRN dokonał odsłonięcia tablicy pamiątkowej. (…)”

Odnosząc się do nazwy szkoły należy wspomnieć jeszcze o ważnym fakcie historycznym dotyczącym historii Tworoga i III Powstania Śląskiego. W trakcie tego zrywu, w maju 1921 roku, w tworoskim pałacu swoją siedzibę miał sztab główny grupy powstańczej „Północ”, a powstańców odwiedził wtedy sam dyktator powstania Wojciech Korfanty (patrz opracowanie, do którego odnośnik znajduje się przy Urzędzie Gminy w Tworogu).

W latach 60. i 70. XX wieku w szkole w Tworogu zatrudniano kolejnych nauczycieli. Absolwenci szkoły, oprócz wymienionego wcześniej kierownika Stefana Pustułki szczególnie często wspominają Tadeusza Góralczyka, legendarnego nauczyciela matematyki w tworoskiej placówce oraz Gerarda Nieświeca, instruktora wychowania fizycznego, który był bardzo lubiany przez dziatwę szkolną. Nieświec dojeżdżał do Tworoga z Żędowic pociągiem. Drogę z dworca, bądź na dworzec, nauczyciel w-f rzadko kiedy przemierzał sam. Przeważnie otaczała go gromadka dzieci, dyskutujących z nim o różnych wydarzeniach sportowych. Do grona nauczycieli w latach 50., 60., 70. 80. i 90. XX wieku należeli, bądź należały także m.in.: Stefania Balon, Waleria Dziubówna, Barbara Izworska z d. Lis, Jadwiga Nowara (żona Roberta, kierownika szkoły w latach 1957-1959), Bolesław Pustkowski, Marianna Gizowska vel. Schefler, Teresa Gizowska vel. Schefler, Pani Bacik (imię nieznane), Teresa Szendzielorz, Pani Przygoda, Pani Skrzypiec (po mężu Baraniec), Halina Ecler, Pani Antoniak, Pani Jeleniak, Maria Pańczyk (późniejsza senatorka RP), Hildegarda Kściuk z d. Kubica, Maria Sobczyk z d. Brysch, Czesław Olek, Anna Goździejewska, Edyta Kubanek, Michalina Zielińska z d. Maślanka, Stanisława Rogacz, Eleonora Bednarz, Magdalena Żelazna z d. Ziob, Stefania Koenig – Lachmann, Róża Michalska (katechetka), Ryszard Królicki, Małgorzata Ziaja, Magdalena Żelazna, Bożena Górniak, Aurelia Mitręga, Eleonora Krywalska, Jadwiga Pawelak, Celina Dutkiewicz, Urszula Keller, Dorota Taibert, Beata Jędrzejczyk, Maria Kwitek, Danuta Szczecina.

Fotografia z lewej strony przedstawia wykonawcę okien dla tworoskiej szkoły z 1930 roku, stolarza Wilhelma Krolla i jego uczniów (zdjęcie udostępniła autorowi Pani Urszula Kowoll). Na zdjęciu z prawej strony – pierwszy premier NRD – Otto Grotewohl – gość szkoły w 1950 roku.

Uczniowie klasy 8 Szkoły Podstawowej w Tworogu w roku szkolnym 1972/73 (rocznik 1958) na pamiątkowym zdjęciu wraz z nauczycielami Stefanem Pustułką (ówczesnym kierownikiem szkoły, w dolnym rzędzie w środku) i Gerardem Nieświecem (w środkowym rzędzie w środku) oraz nauczycielkami Hildegardą Kściuk (w centrum środkowego rzędu), Marią Sobczyk (obok Nieświeca) oraz Stefanią Koenig – Lachmann (czwarta z prawej w środkowym rzędzie) - źródło: zbiory prywatne autora. Zdjęcie zostało pokolorowane za pomocą techniki cyfrowej.

Lata 60. i 70. XX wieku to czas, w którym do szkoły podstawowej uczęszczały dzieci z roczników powojennego wyżu demograficznego. Budynek szkolny w Tworogu nie był w stanie pomieścić wówczas wszystkich dzieci. Utworzono wtedy filie szkoły. Jedna z nich mieściła się w dawnej szkole z 1902 roku, natomiast druga w budynku wzniesionym w 1940 roku jako placówka dla Hitler-Jugend, znajdująca się na tzw. Kulmannbergu w pobliżu szkoły. W 1973 roku w budynku szkolnym z 1930 roku było 11 klas lekcyjnych na 612 uczniów [7.7]. W szkole nauczało wtedy 20 nauczycieli, a nową dyrektorką szkoły została Anna Lesik-Guzowska [7.7]. We wspomnianym roku przeprowadzono szereg remontów. Wykonano między innymi centralne ogrzewanie i wymieniono podłogi [7.7]. Najważniejszym przedsięwzięciem było jednak stworzenie boiska sportowego. Powstawało ono w głównej mierze dzięki pracy wykonanej przez samych uczniów i absolwentów szkoły. Boisko oddano do użytku w 1977 roku. Od tamtego czasu mecze piłki nożnej rozgrywa na nim miejscowa „Sparta”.

Budynek Szkoły Podstawowej im. Powstańców Śl. w Tworogu na zdjęciu z lat 70. XX wieku.

Na ilustracjach: po lewej – długoletni kierownik szkoły podstawowej w Tworogu po II wojnie światowej (w latach 1946-1957 i 1959-1973) Stefan Pustułka; w środku – budynek dawnej szkółki Hitler Jugend, w latach 60. XX wieku jego pomieszczenia wykorzystano na klasy szkolne; po prawej Anna Lesik-Guzowska, dyrektorka szkoły w Tworogu od 1973 roku.

Opracował: Michał Dramski

2025 rok.

Źródła:

1. Ks. Piotr Górecki „Archiprezbiterat toszecki w latach 1618-1740. Kościelne dzieje Toszka, Pyskowic i okolic w czasach reformy Kościoła katolickiego na Śląsku”, Gliwice 2009.

2. H. Gawelczyk: „Ze wspólnego sztambucha część 1. Wiadomości o okolicach Tworoga, Kotów, Wielowsi… w najstarszych zapiskach z ksiąg parafialnych.”, Tarnowskie Góry 2000.

3. H. Gawelczyk: „Ze wspólnego sztambucha część 2. Kronikarskie zapiski ks. Hoschecka o Tworogu, Kotach, Wiśniczach…”. Zeszyty Tarnogórskie 41, Tarnowskie Góry 2000.

4. Księgi metrykalne parafii: Koty-Tworóg, Wielowieś, Lubliniec, Paczyna (www.familysearch.com).

5. Księgi metrykalne parafii pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP w Bytomiu (www.siliusradicum.pl).

6. „Szkolna i gminna kronika parafii Wielowieś”, Gminny Ośrodek Kultury Wielowieś 2023.

7. Informacje z XIX wiecznej prasy:

7.1. „Der Oberschlesische Wanderer”, numery: 15/1837, 50/1850, 8/1888, 68/1888, 234/1928, 192/1905, 296/1905, 280/1929, 79/1930, 247/1930, 287/1933, 100/1939 - www.sbc.org.pl

7.2. „Schlesisches Kirchenblatt”, numery: 21/1835, 34/1839, 51/1843, 32/1844, 24/1845, 1/1854, 47/1860

7.3. „Oberschlesischer Arbeiterfreund*”* z dnia 13 września 1902 roku

7.4. „Schlesische Schulzeitung“, numery: 10/1900, 18/1904, 11/1908, 31/1908, 41/1912

7.5. „Oberschlesische Volksstimme“, numery: 52/1887

7.6. „Oberschlesien im Bild“ nr 45/1930, 11/1933

7.7. „Gwarek“ nr 48/1960, 38/1973

8. Michał Dramski „Ród Hawliczków – nauczyciele, księża, urzędnicy” (https://ocal.historialubliniec.slask.pl).

9. Fryderyk Zgodzaj „Dwa rogi”, Tworóg 2013.

10. Archiwum Państwowe w Katowicach zbiór „Archiwum książąt Hohenlohe-Ingelfingen z Koszęcina” (12/384/0): sygn. 15129

11. Archiwum Państwowe w Katowicach, Oddział w Gliwicach:

    1. „Bauten bei der Schule Tworog 1904-1924” zbiór 15/28/0/5 sygn. 814.

    2. „Allgemeine Angelegendheiten an der Schule Tworog” – sygn. 15/28/0/5/ sygn. 812

12. Johann Georg Knie „Alphabetisch Statistisch topografische Ueberischt (…) der Provinz Schlesien”, 1830.

13. „Die Gemeinden und Gutsbezirke des Preussischen Staates und ihre Bevoelkoerung”, Berlin 1873.

14. „Adressbuch Gleiwitz”, 1913 Neumanns Stadtbuchdruckerei Gleiwitz.

15. „Deutsches Reichs – Adressbuch fuer Industrie, Gewerbe, Handel und Landwirtschaft” 1929, 4. Band

16. „Deutsches Reichs – Adressbuch fuer Industrie, Gewerbe und Handel” 1934, Band IV.

17. Ks. Henryk Gawelczyk „19 czerwca 1993. 125 lat szkoły w Kotach” – broszura z 1993 roku.

18. Akt zgonu nr 4/1928 z Urzędu Stanu Cywilnego w Tworogu (AP w Katowicach zbiór 12/2758/0/3 sygn. 154).

19. „Szkolnictwo na Górnym Śląsku w XIX i XX wieku. 200 lat szkoły w Potępie 1803-2003.” – Materiały z Konferencji Naukowej, Krupski Młyn 2005.

20. Kazimierz Schefler „Wizerunki z dawnego Tworoga 10. Pamiątki Tworoga”, Tworóg 2001.