Pałac w Tworogu

O tym miejscu

W samym centrum Tworoga stoi budowla wyróżniająca się wymiarami, kształtem i pięknem. Tą budowlą jest klasycystyczny pałac wybudowany przypuszczalnie przez hrabiego Franciszka Juliusza de Verdugo lub jego syna Jana Leopolda na początku XVIII wieku [7] [8]. Pałac zwany potocznie zamkiem (z j. niemieckiego: Schloss) swój dzisiejszy wygląd zawdzięcza przebudowie dokonanej przez hrabiego Philippa Colonna von Fels w latach 1802-1805 [1] [6]. Wcześniej była to bowiem budowla parterowa (z umieszczonym we wnętrzu mezzaninem czyli półpiętrem)[2]. Zamek stał się z czasem symbolem Tworoga. Jego wizerunek widnieje na gminnych pieczęciach urzędowych z XIX wieku. Na wzór tych pieczęci zaprojektowano współczesny herb Gminy Tworóg. Autorem nowego herbu był zmarły w 2024 roku znawca historii lokalnej Fryderyk Zgodzaj. W herbie tym na zielonym tle znajduje się wizerunek pałacu, nad którym unoszą się skrzyżowane młoty. Młoty nawiązują do kuźniczej przeszłości Tworoga. Od potocznej nazwy pałacu pochodzi nazwa głównej ulicy Tworoga: ulica Zamkowa.

Na ilustracjach: dawny i obecny herb Gminy Tworóg. [2]

Pałac, w którym dzisiaj mieści się siedziba Wójta Gminy Tworóg, Urzędu Gminy, Zakładu Usług Komunalnych, Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej oraz Policji miał jednak poprzednika. Słynny kronikarz tych okolic z przełomu XVIII i XIX wieku, ks. Walenty Hoscheck, umieścił w kronice „Liber Archivialis Parochiae Tworogiensis” z 1795 roku takie zdania: „W Tworogu jest zamek, czyli pałac, nie bardzo rozległy, jednak regularnie, zgodnie ze sztuką budowlaną wystawiony. Był inny zamek, zwany starym, lub mniejszym, który stał niegdyś niedaleko od zamku większego” [6]. Z przekazu ustnego dawnych pokoleń wiemy, iż zamek ten znajdował się w pobliżu dzisiejszej plebanii, na tak zwanym Placu św. Walentego [1], gdzie współcześnie znajdują się blaszane wizerunki Matki Boskiej, św. Leopolda i św. Jerzego. W miejscu tym stoi dzisiaj budynek z XVIII wieku, który pełnił niegdyś funkcję więzienia. Nad celami więziennymi znajdowały się prawdopodobnie mieszkania dla wartowników pańskich stodół i spichlerzy, stojących na terenie pobliskiego folwarku zamkowego. Z zapisków ks. Hoschecka wiemy, iż w 1788 roku w okolicy tej mieszkali nadzorcy stodół (Scheuerwaerter) – Jaś Świeca i Martin Zajonz [14]. W centralnej części budynku znajdowała się niegdyś wysoka brama, przez którą można było swobodnie przejechać wozem drabiniastym [1]. Kraty w oknach na parterze oraz ślad po bramie przejazdowej zachowały się do dzisiaj.

Budynek w Tworogu nazywany potocznie starym zamkiem, gdyż stoi w miejscu lub w okolicy pierwotnego „starego” lub „małego zamku” z XVII wieku. Na ścianie w środkowej części budynku widoczny jest ślad po zamurowanej bramie wjazdowej prowadzącej na pański folwark.

Według Fryderyka Zgodzaja w ogrodzie przy tym budynku można było natknąć się na fundamenty po budowli, która mogła być „starym zamkiem”. Opisywana kamienica mogła więc zostać wybudowana częściowo na fundamentach poprzedniego budynku. [1]

W pierwotnym „starym zamku” mieszkał pierwszy właściciel majoratu tworogowskiego hrabia Jerzy Leonard de Colonna (1666–1684), a kaplica zamkowa, która z biegiem czasu i na skutek licznych przebudów stała się kościołem parafialnym, została zbudowana przez tego hrabiego w pobliżu jego siedziby (patrz tablica przy kościele w Tworogu). Wątpliwym jest, że to Colonna zbudował nowy pałac klasycystyczny. Bardziej prawdopodobna jest hipoteza, że zamek, zbudowany został przez panów de Verdugo w pierwszej połowie XVIII wieku. Przypatrzmy się argumentom, które przemawiają za taką tezą. Hrabia Jerzy Leonard Colonna prowadził żywot człowieka pobożnego i bogobojnego, czego odzwierciedleniem są nie tylko kaplice, które ufundował, ale także zapisy poczynione przez niego w testamencie. Z tych zapisów wynika, że do życia doczesnego nie przykładał większej wagi. Po co więc miałby budować większy pałac dla siebie? Jego dzieci zmarły przedwcześnie, a od rodzeństwa się dystansował, gdyż zarówno brat, jak i siostra byli wyznania protestanckiego. Z tych powodów przepisał swoje dobra synowi kuzynki hrabiemu Janowi Franciszkowi Juliuszowi de Verdugo. Hrabia ten przybył do Tworoga z czeskiego Doupov (niemiecka nazwa Tuppau) w otoczeniu licznej służby i urzędników. Z tego powodu stara siedziba hrabiego Colonny mogła być dla niego za ciasna. Początkowo jednak zajął się inną sprawą, nie mniej ważną. Doprowadził do powstania nowej parafii dla swoich poddanych (1687). W akcie erekcyjnym zobowiązał się do zbudowania nowej, murowanej świątyni w Kotach. Lata mijały, a hrabia nie wypełniał swojego zobowiązania. Może był zajęty budową nowego pałacu w Tworogu? Zmarł 5 maja 1712 roku. Z zobowiązania wybudowania nowego kościoła w Kotach wywiązał się dopiero jego syn hrabia Jan Leopold de Verdugo, który uczynił to w latach 1714–1718 (patrz tablica przy kościele w Kotach). Później jednak (w latach 1724–1738) z kas kościelnych w Tworogu i Kotach zaciągnął znaczną sumę pieniędzy (1150 Florenów), których nigdy nie oddał. Rodzi się pytanie, dlaczego hrabia, który parę lat wcześniej ufundował budowę kościoła za sumę 6000 Fl. popadł w takie kłopoty finansowe? Nie istnieją przekazy jakoby miał prowadzić hulaszczy tryb życia. Bardziej prawdopodobnym wydaje się, że przyczyną kłopotów finansowych Jana Leopolda były koszty związane z budową nowej siedziby w Tworogu – nowego zamku. Można więc założyć, że najbardziej prawdopodobną jest hipoteza, według której obecny pałac w Tworogu wybudowany został w latach 1724–1738. Dodatkowego argumentu dostarcza opis pałacu z 1757 roku, który wykonany został na zlecenie hrabiego Franciszka Józefa de Colonna, wówczas nowego właściciela dóbr tworoskich. W opisie tym czytamy: „Rezydencja w Tworogu jest murowana, nowo wybudowana, parterowa, pod parterem znajduje się kuchnia i piwnice, natomiast antresola nad wspomnianym poziomem nie została dotychczas rozbudowana. ” [2] [6] [7] [8]

Układ wnętrz pałacu przedstawiony w opisie z 1757 roku zachował się prawdopodobnie aż do 1802 roku, kiedy to hrabia Philipp Colonna von Fels (właściciel Tworoga w latach 1783-1807) zlecił go rozbudować. Fakt przebudowy zamku zanotował w kronice „Liber Archivialis Parochiae Tworogiensis” ks. Hoscheck: „W Tworogu w 1802 roku podwyższono zamek”. Pałac został podwyższony i urządzony zgodnie z gustem Colonny. Architektem przebudowanego zamku był Friedrich Wilhelm Degener. Wnętrza pałacu wykończone zostały w 1805 roku. Prace malarskie hrabia zlecił malarzowi o nazwisku Hecker [33] (prawdopodobnie Adalbert Longin Hoecker – wrocławski malarz żyjący w latach 1761-1841) [1]. Jeszcze na początku XX wieku w dwóch pokojach na parterze budynku istniały polichromie i freski, które były prawdopodobnie jego dziełem (istnieje podanie, według którego pomagali mu przebywający w pałacu żołnierze napoleońscy) [1] [3]. W jednym z pokoi znajdowały się freski związane z mitologią, natomiast w drugim malowidła przedstawiające sceny wiejskie z Tworoga, na których podobno uwieczniony został hrabia Colonna [3]. Na pierwszym z nich widniał hrabia idący na polowanie, na drugim jak łapie złodzieja na kradzieży drewna z lasu, a na trzecim na tle tartaku, istniejącego wówczas na terenie Zielonego Młyna [3]. Po rozbudowie w latach 1802-1805 pałac zyskał obecny wygląd (z drobnymi późniejszymi zmianami).

Wygląd przebudowanego zamku opisał F. Zgodzaj w książce „Dwa rogi”:

„Jest on budowlą piętrową, otynkowaną, z dachem mansardowym krytym gontem. Charakterystyczny ryzalit frontowy zamyka głęboka, półkolista wnęka (…), ozdobiona w podniebieniu dekoracją stiukową oraz balkonem na wysokości piętra, wspartym na żeliwnych kanelowanych kolumnach (…). Kolumny mają 380 cm wysokości i około 50 cm średnicy. Z wyliczenia wynika, że ważą około 130 cetnarów, czyli około 7 ton każda. (…) Zamek posiada układ dwutraktowy, z korytarzem w środku. (…) Książęce apartamenty mieściły się na piętrze, w części środkowej, reszta służyła jako biura administracji książęcej, sądu oraz policji. Na parterze, po prawej stronie, była kaplica ewangelicka. Cała budowla ma 50,7 m długości i 20 m szerokości. W parku od strony południowej do zamku dobudowana została obszerna oranżeria. Od strony wschodniej istniał tunel łączący zamek z pańską gorzelnią (…). Do dzisiaj zachowała się część zawalonego ceglanego tunelu, o przekroju rozszerzonym ku górze, z odcinkowym sklepieniem łukowym.” [1]

Kolumny żelazne, na których wsparty został balkon nad wejściem do pałacu są podobno ostatnim wytopem z wielkiego pieca w Tworogu. W tej hucie wytapiano żelazo w latach 1841-1864 (piec istniał do ok. 1872 roku) [2].

Malowidła, które zdobiły wnętrza pałacu do pierwszej połowy XX wieku (ilustracje ze zbiorów F. Zgodzaja).

Pałac w Tworogu miał na przestrzeni wieków różnych właścicieli. Po Philippie Colonna była nią Charlotta primo voto hrabina von Gaschin, secundo voto baronowa von Gastheimb (1807-1812), a po jej śmierci jej mąż Karl von Gastheimb (1813-1824) [2]. Zarówno hrabina, jak i jej drugi mąż mieszkali na stałe w Opawie [3]. Najkrócej pałac należał do hrabiego Andrzeja von Renarda (1825) [2]. W latach 1826-1945 zamek był własnością książąt Hohenlohe–Ingelfingen z Koszęcina. Mało który z właścicieli Tworoga mieszkał na stałe w tym urokliwym pałacu. Na pewno mieszkał w nim młody hrabia Franciszek Wilhelm de Verdugo (syn Jana Leopolda, zmarły w wieku 20 lat podczas polowania w Mikołesce) z matką Anną Marią rodzoną hrabiną von Satzenhoffen. Także jego następca w dziedziczeniu Tworoga, hrabia Franciszek Józef von Colonna zu Fels auf Ranzenbach, związał się z tym miejscem aż do śmierci [3] [10]. Jako jedyny z wszystkich właścicieli dóbr tworoskich został tutaj pochowany (w krypcie pod kościołem św. Antoniego) [3] [14]. Kolejny właściciel, magnat ziemski i przemysłowy Philipp Colonna von Fels, miał swoją główną siedzibę w Strzelcach Opolskich. Dopiero około 1797 roku zdecydował o przeniesieniu siedziby do Tworoga, co miało bezpośredni wpływ na rozbudowę pałacu, w którym rzadko przebywał, z racji tego, że dużo podróżował [3]. Następni właściciele z rodu Hohenlohe–Ingelfingen także sporadycznie bywali w Tworogu. W latach 1828-1831 na zamku w Tworogu mieszkał późniejszy premier Prus – książę Adolf zu Hohenlohe–Ingelfingen [34]. Po wyremontowaniu pałacu w Koszęcinie powrócił jednak do tamtejszej siedziby.

Kolejni właściciele Tworoga, a więc i pałacu w XIX wieku. Od lewej: baron Carl von Gastheimb (1813-1824), hrabia Andreas Renard (1825), książę Adolf zu Hohenlohe–Ingelfingen (1826-1873) oraz książę Friedrich Wilhelm zu Hohenlohe–Ingelfingen (1873-1895). [26]

Z pobytem księcia Adolfa w Tworogu wiąże się legenda, która miała zrodzić się właśnie w tamtym czasie. Opowiada ona o białej damie czyli o rzekomej zjawie bądź duchu, który ma co jakiś czas pojawiać się w pałacu. Legenda głosi, że ów książę miał romans z jedną ze służących. Kiedy poddana zaszła z nim w ciążę książę kazał zamurować ją żywcem w jednym z pomieszczeń w piwnicy. W ten sposób, nie zważając na los dziewczyny i jej nienarodzonego dziecka, pozbył się niepotrzebnego skandalu. Od tego czasu w pałacu tworogowskim co jakiś czas miała pojawiać się biała zjawia. Tyle o zamordowaniu służącej z tworogowskiego zamku mówi legenda. W każdej legendzie tkwi jednak trochę prawdy. Otóż w latach, w których książę Adolf zu Hohenlohe mieszkał w Tworogu, doszło faktycznie do serii tajemniczych zgonów osób pracujących na jego dworze. Co więcej, wśród nieszczęśników znajdowała się też służąca. W parafialnej księdze pogrzebów z Tworoga z lat 1801-1847, przy dacie 14 marca 1829 roku ówczesny proboszcz ks. Zoglowek zanotował pogrzeb: „samotnej panny służącej Hedwig Suszek, która zmarła 11-tego bieżącego miesiąca, według wypowiedzi lekarza hutniczego dr. Huntemanna, na skutek marskości wątroby.” Zmarła miała 30 lat. W sierpniu tego samego roku zmarł jej prawie 2 letni syn Melchior. Nie byłoby w tym nic dziwnego (w tamtych czasach często dochodziło do takich tragicznych sytuacji), gdyby nie fakt, że o przyczynie śmierci służącej wypowiedział się jeden z prywatnych lekarzy samego księcia z Koszęcina, i że sam fakt podania przyczyny zgonu przez książęcego lekarza (Huntemann był wówczas jednym z trzech prywatnych lekarzy księcia Adolfa) został zanotowany przez księdza (co zdarzało się w ówczesnych czasach niezwykle rzadko i przeważnie tylko w przypadkach tragicznych śmierci). Zapewne Hedwig (Jadwiga) była służącą księcia na zamku w Tworogu. Pozostaje pytanie, czy podana przyczyna śmierci była zgodna z prawdą czy nie? Możliwe, że śmierć młodej kobiety, będącej na służbie u księcia, wywołała falę spekulacji i lekarz dokonał sekcji zwłok, stwierdzając chorobę wątroby. Ale co jeśli choroba wątroby, a może raczej jej brak, spowodowana była otruciem służącej, która była z księciem w ciąży? Dodatkowej pikanterii całej sprawie dodaje kolejna tragedia, która wydarzyła się w folwarku przyzamkowym w październiku tego samego roku. Przy dacie 19 października 1829 roku ksiądz Zoglowek zapisał: „pogrzeb samotnego piwowara Matthiasa Weiss, urodzonego w Klein Strehlitz (dzisiejsze Strzeleczki leżące w woj. opolskim, pomiędzy Moszną a Krapkowicami), który 18-tego bieżącego miesiąca powiesił się w budynku browaru i po potwierdzeniu mi tego przez sędziego miejskiego Pana Adametz oraz zgodnie z przedłożonym mi atestem, został pochowany – lat 36”. Pogrzebano go już na drugi dzień po śmierci. Dlaczego więc tak się spieszono z jego pochówkiem? Ponadto dochodzenie w sprawie rzekomego samobójstwa młodego mężczyzny przeprowadził dobry znajomy księcia z Koszęcina – sędzia miejski Leopold Adametz.

W księgach metrykalnych wyznania mojżeszowego powiatu toszecko-gliwickiego z lat 1812-1847, w latach 1829-1830 widnieją kolejne podejrzane zgony osób pracujących w „pańskim folwarku”. W tym przypadku były to zgony gorzelnika dworskiego w Tworogu Isaaka Weintraubta (zm. 01.03.1830 r. w wieku 46 lat, przyczyna zgonu: „Zapalenie opon mózgowych, miał opiekę lekarską doktora Denningera z Tworoga”) i jego żony Rosel Weintraubt (zm. 28.12.1829 w wieku 28 lat, wpis z przytoczoną uwagą: „Leczeniem zajmował się lekarz księcia zu Hohenlohe-Ingelfingen”, wpisana przyczyna zgonu: „Gelb und Wassersucht” czyli żółtaczka i puchlina wodna). Mamy tu więc znowu czuwającego nad pacjentami lekarza książęcego. Czy taki łańcuch tragicznych wydarzeń w tak małej wiosce jak Tworóg to tylko przypadkowy zbieg okoliczności? Wszystkie te zdarzenia wyglądają tak, jakby celowo chciano pozbyć się niewygodnych świadków. Fryderyk Zgodzaj w książce „Dwa rogi” przytoczył w tym samym kontekście wspomnienia przodków z Tworoga o tym, iż tutejsi ludzie bali się doktorów księcia, gdyż mieli oni w nowo wybudowanym przez księcia szpitolu dokonywać sekcji zwłok na zmarłych. Mogło więc być coś na rzeczy i chyba nie dziwi dzisiaj fakt, że prosty lud, chcąc zachować pamięć o tych wydarzeniach, ułożył sobie legendę o tzw. białej damie. [1] [14] [16]

Podziemia tworoskiego zamku mogą skrywać niejedną tajemnicę. Po lewej tunel prowadzący do byłej pańskiej gorzelni, gospody bądź więzienia. Po prawej: miejsce zamurowane w piwnicy pod pałacem. Źródło zdjęć: zbiory prywatne Fryderyka Zgodzaja. [1] [23]

Przez większość lat od czasów zbudowania pałacu do 1945 roku mieszkali w nim nie tyle jego właściciele, co ich reprezentanci czyli po prostu ich najważniejsi urzędnicy. Na przykład w 1788 roku mieszkańcami pałacu byli: wójt (niem. Vogt – prawdopodobnie tzw. Wirtschaftsvogt czyli wójt gospodarki lub Schloss Vogt czyli wójt zamkowy) – Andreas Kałuża z rodziną, browarnik zamkowy Benedykt Knobloch z rodziną, pisarz kuźniczy Bernard Kreutzer z rodziną oraz kluczna Barbara Bankin z synem. W latach 1828-1834 w pomieszczeniach zamkowych mieszkał Alexander von Bally, generalny pełnomocnik księcia Adolfa zu Hohenlohe (od 1830 roku z żoną Josephiną vel. Josephą von Wallhofen). Tutaj urodziły się jego dwie córki. Tajny radca Bally, późniejszy właściciel Chudowa i różnych kopalń oraz hut, a także poseł niemieckiego zgromadzenia narodowego w latach 1848-49 zapisał się na stałe w historii Tworoga w 1827 roku, kiedy zlecił wybudowanie kapliczki dla wolnostojącej figury św. Jana Nepomucena przy dzisiejszej ulicy Lublinieckiej (kapliczka przy skrzyżowaniu DK11 z drogą prowadzącą do Krupskiego Młyna). W trakcie budowy wielkiego pieca w Tworogu w latach 1840-1841 pewną część pokoi zamkowych zajmowało dwóch pracowników firmy „Emundts & Herrenkohl” z Aachen, którzy składali maszynę parową zakupioną przez księcia w tej firmie w celu zapewnienia nadmuchu pieca. Od 1841 roku w pałacu mieszkali kolejni faktorzy hutniczy: August Gerstenberger (1841-1844), Eduard Zakrzowski (1844) oraz Julius Berger (1844-1870), a także dzierżawcy pańskich dóbr w Tworogu: Wilhelm Etzler (1847-1865) i Fedor Hübner (1865-1874). W 1874 roku, po reformie administracyjnej przeprowadzonej po zjednoczeniu Niemiec i wprowadzeniu w Prusach tzw. okręgów urzędowych (niem. Amtsbezirke), Hübner stanął na czele okręgu tworoskiego, którego siedziba znajdowała się w zachodniej części pałacu. W 1877 roku na stanowisku naczelnika urzędu okręgowego (niem. Amtsvorsteher) zmienił go zarządca tartaku i były nauczyciel z Bruśka Carl Stahr. Stahr pełnił funkcję Amtsvorstehera do 1918 roku. Jego następcą w latach 1918-1921 był Walter Specht. Od 1874 roku oprócz urzędu okręgowego swoją siedzibę miał tutaj również pruski urząd stanu cywilnego. Jego kolejnymi naczelnikami byli: Fedor Hübner (1874-1877), Gustav Deegen (1877-1881, były leśniczy rewirowy księcia Adolfa, m.in. w Świniowicach, Koszęcinie i Mikołesce), Hermann Ludwig Obbarius (1881-1891, od 1878 roku książęcy nadleśniczy w Tworogu, a w latach 1892-1907 książęcy inspektor leśny w Koszęcinie), Paul Vieweger (1892-1906, książęcy nadleśniczy w Tworogu w tych samych latach), Carl Stahr (1906-1918) oraz Walter Specht (1918-1921, syn książęcego urzędnika z Koszęcina Carla Spechta). [2] [17] [18] [21] [34]

Oprócz wymienionych urzędów na zamku w Tworogu przez cały XIX wiek oraz na początku XX wieku swoją siedzibę miał sąd urzędowy. Odbywały się w nim m.in. procesy subhastacyjne (postępowania egzekucyjne mające na celu sprzedaż dóbr dłużnika na licytacji, wg Sł. Jęz. Pol. pod red. W. Doroszewskiego) i tzw. sądy polubowne. W zachodnim skrzydle pałacu znajdowała się również kaplica ewangelicka, w której odbywały się nabożeństwa dla okolicznych mieszkańców tego wyznania.

Po wybuchu III Powstania Śląskiego w maju 1921 roku swoją kwaterę w pałacu miał sztab generalny Grupy Powstańczej „Północ”. W piwnicach przetrzymywano aresztowanych żołnierzy „Selbstschutzu” i osoby popierające „opcję niemiecką”. W holu na parterze natomiast trzymano konie. Sztab powstańczy odwiedził wtedy sam dyktator powstania Wojciech Korfanty. [1]

Po lewej: wygląd pałacu w latach 20. XX wieku [25]. Po prawej: pamiątkowe zdjęcie członków sztabu powstańczej grupy „Północ” z Wojciechem Korfantym na schodach tworoskiego zamku (strona zachodnia) [22]. Wojciech Korfanty w czapce cyklistówce stoi najniżej. Obok Korfantego stoi dowódca grupy powstańczej „Północ” kapitan Alojzy Nowak. Za dyktatorem powstania, ubrany w koszulę wojskową - szef sztabu kpt. Jan Wyglenda.

Po zakończeniu powstania zamek nadawał się do kapitalnego remontu, który przeprowadzono w latach 1922-1923. W nowo wyremontowanym pałacu w latach 1924-1927 mieszkał wraz z rodzicami Paulus Van Husen - generalny pełnomocnik księcia Carla Gottfrieda zu Hohenlohe-Ingelfingen, ostatniego Pana na Koszęcinie i Tworogu. Paulus van Husen pochodził z Westfalii. Był prawnikiem, weteranem I wojny światowej i głęboko wierzącym katolikiem. Jego ojciec, Johann Theodor van Husen był lekarzem. W czasie pobytu w Tworogu był już na emeryturze, więc przyjmował pacjentów z Tworoga i okolic nie pobierając za to wynagrodzenia. Paulus van Husen był zagorzałym przeciwnikiem Hitlera. Należał do niemieckiego ruchu oporu wewnątrz Wehrmachtu, tzw. Kręgu z Krzyżowej. Klausa von Stauffenberga, który w dniu 20.07.1944 roku przeprowadził w Wilczym Szańcu zamach na Hitlera znał osobiście. Van Husen pracował wtedy w centrali Wehrmachtu przy Bendlerstrasse w Berlinie, w której w dniu nieudanego zamachu doszło do puczu. Uczestników puczu rozstrzelano. Byłemu „tworożaninowi” jednak udało się uniknąć represji ze strony reżimu hitlerowskiego aż do października 1944 roku. Został wtedy aresztowany i osadzony w obozie koncentracyjnym w Ravensbrück, gdzie był wielokrotnie przesłuchiwany przez Gestapo. Później został osadzony w więzieniu w Berlinie. Po wojnie powrócił do pracy prawniczej. Był jednym z założycieli partii CDU w Berlinie. W 1952 roku został pierwszym przewodniczącym trybunału konstytucyjnego w Westfalii. Zmarł 01.09.1971 roku. [11]

Mieszkańcy tworoskiego zamku w latach 1924-1927: Paulus van Husen (w środku) i jego ojciec Johann Theodor van Husen (po lewej). Na zdjęciu z prawej strony ostatni właściciel Tworoga książę Carl Gottfried zu Hohenlohe–Ingelfingen. [27] [30]

Po rodzinie van Husen w zamku zamieszkało małżeństwo Ernst i Martha Kritschil z d. Berger. Ernst Kritschil był w latach 80. i 90. XIX w. ostatnim książęcym inspektorem hutniczym, a później inspektorem budowlanym. W 1892 roku poślubił Martę Berger, córkę byłego faktora hut tworoskich [21]. Martha urodziła się 18.11.1862 roku w pałacu w Tworogu [14]. Po przejściu męża na emeryturę powróciła na miejsce swego urodzenia. Ernst Kritschil zmarł 28.11.1932 roku w Tworogu w wieku 78 lat [20]. Jego żona podążyła za nim do wieczności 9 lat później. Zmarła 16.03.1943 roku w Tworogu [36].

W latach 1936-37 odbył się kolejny remont we wnętrzach pałacu. Przygotowywano wtedy mieszkanie dla książęcego nadmistrza leśnego Waltera Mehnera, którego przeniesiono z Koszęcina do Tworoga [31]. Po ukończonym remoncie Mehner zamieszkał z rodziną w pałacu. Byli prawdopodobnie ostatnimi mieszkańcami zamku w Tworogu za czasów niemieckich. O lokatorach powojennych pisał Fryderyk Zgodzaj w książce „Dwa rogi”: „Ciągle wprowadzały się tu jakieś ważne osobistości, robiły we wsi zamieszanie i nagle znikały. Zamek powoli zmieniał się w ruinę. Dla przykładu można wspomnieć, iż w apartamentach książęcych hodowano gęsi, a w jednym z pokoi na parkiecie urządzono rożno. (…) Lokatorzy drugiej fazy, zazwyczaj z wyższym wykształceniem, zachowywali się już inaczej. Jednak zamku nikt nie remontował, dach zaczął przeciekać i lokatorzy powoli zaczęli się wyprowadzać. W trzeciej, najgorszej fazie pozostał tylko jeden lokator, który do dyspozycji miał cały zamek, zamieniając go w melinę. Gdyby nie dwaj ostatni naczelnicy Gminy Tworóg, to po ruinach tworogowskiego zamku dzisiaj można by było oprowadzać szkolne wycieczki i wspominać o jego świetności.” [1]

Ostatni dwaj naczelnicy, o których wspominał F. Zgodzaj, to Wojciech Żebrowski i Jerzy Krutikow. To głównie dzięki ich staraniom przeniesiono siedzibę Urzędu Gminy w Tworogu z budynku byłej gospody (dzisiejszy BS Tworóg) do pałacu: „Od 1977 roku zaczęto powoli adaptować pomieszczenia zamkowe na biura gminne, a jednocześnie podjęto starania u konserwatora zabytków o przeprowadzenie kapitalnego remontu. Najpierw zmieniono dach z gontowego na blaszany i sukcesywnie remontowano pomieszczenia. Na końcu budynek został otynkowany.” [1]

Siedzibą Urzędu Gminy pałac w Tworogu stał się ostatecznie w połowie lat 80. ubiegłego stulecia. Po przemianach ustrojowych w latach 1989-1990 stał się również siedzibą Wójta Gminy i Rady Gminy Tworóg. Od tego czasu urzędowali w nim trzej wójtowie: Teodor Dramski (1990-1994), Andrzej Ecler (1994-2006) i Eugeniusz Gwóźdź (2006 – do chwili obecnej). Od 1991 roku we wnętrzach pałacu na parterze znajdują się biura Zakładu Usług Komunalnych w Tworogu (wcześniej ZGKiM). Na parterze mieszczą się jeszcze biura Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej oraz Policji. Na piętrze znajduje się też Urząd Stanu Cywilnego.

Przez cały okres dziejów „zamek” w Tworogu posiadał też swoich stróży, woźnych, gospodarzy czy klucznice. Jako tacy znani są m.in.: Barbara Bankin (klucznica zamkowa, 1788), Simon Malcherek (stróż zamkowy, 1788), Johann Blaszczyk (stróż zamkowy w latach 20. XIX w.), Joseph Goslawsky, Andreas Jendrusch vel. Jędruś i Johann Kurosch vel. Kuroś (stróżowie zamkowi w połowie XIX w., również stróżowie wioski), Anton Poloczek (stróż zamkowy pod koniec XIX w.), Gustav Deegen (Schlossverwalter, czyli zarządca zamku w latach 1881-1883, wcześniej był leśniczym rewirowym w dobrach księcia Hohenlohe i naczelnikiem urzędu stanu cywilnego w Tworogu), Marie Kornau (zarządczyni, gospodyni na zamku, lata 1883-1887), Vinzent Plaza (Amtsdiener czyli woźny w urzędzie okręgowym mającym swoją siedzibę w pałacu, lata 1888-1890), August Schröer (woźny w urzędzie okręgowym – lata 90. XIX wieku), Emil Prieur (zarządca zamku w latach 1898-1901, syn nadleśniczego Carla Wilhelma Prieura), Nicolaus Broll (woźny w urzędzie okręgowym – lata przed i w trakcie I wojny światowej), Anton Piecuch (były pracownik tartaku dworskiego, stróż zamkowy w latach ok. 1918-1920), Jan Dramski (palacz w Urzędzie Gminy, lata 80. i 90. XX wieku, również komendant, a od 1996 roku prezes Gminnego Związku Ochotniczych Straży Pożarnych w Tworogu) oraz Fryderyk Zgodzaj (palacz w Urzędzie Gminy, przełom XX i XXI wieku, badacz historii lokalnej). [14] [18] [21] [31]

Oprócz właścicieli, rezydentów czy lokatorów pałacu na przestrzeni wieków w tworoskim zamku pojawiali się też różni zacni i znani goście. Pierwszymi znanymi, sławnymi gośćmi jeszcze nie przebudowanego pałacu byli: wysoki urzędnik Imperium Osmańskiego Achmed Ibrahim Resmi Efendi, zdążający na czele delegacji sułtana Selima III do Berlina na dwór Fryderyka Wielkiego w 1763 roku, a także minister spraw wewnętrznych, a później kanclerz Prus – książę Karl von Hardenberg, który zatrzymał się w pałacu należącym wówczas do Philippa Colonny w 1802 roku. Hrabia Colonna przyjmował tutaj również dyrektora Wyższego Urzędu Górniczego hrabiego Friedricha Wilhelma von Redena. [3] [10]

W czerwcu 1830 roku w pałacu (najprawdopodobniej w kaplicy zamkowej) odbył się chrzest małej księżniczki Adelajdy zu Hohenlohe-Ingelfingen, córki księcia Adolfa, urodzonej 13 maja tamtego roku. Według księgi chrztów parafii ewangelickiej z Tarnowskich Gór z lat 1825-1836, jedną z 7 chrzestnych dla małej księżniczki była żona króla Anglii Wilhelma IV Hanowerskiego, „Jej Królewska Mość, Księżna (Herzogin) Clarence, rodzona Księżniczka Saksonii-Meiningen z Londynu w Anglii”. Według oryginału księgi metrykalnej (istnieje też odpis) księżna Clarence, rodzona księżniczka Adelheid von Sachsen-Meiningen a przyszła królowa Anglii (koronacja jej męża odbyła się 26.06.1830, a więc 4 dni po chrzcie małej Adelajdy) była obecna na tej uroczystości chrzcielnej w Tworogu.

Pobyty księcia Adolfa zu Hohenlohe-Ingelfingen (premiera pruskiego w 1862 roku), czy Wojciecha Korfantego, dyktatora III Powstania Śląskiego w maju 1921 roku zostały opisane wcześniej.

Na ilustracjach od lewej: Achmed Ibrahim Resmi Efendi (poseł sułtana Selima III do Fryderyka Wielkiego, który gościł na zamku w Tworogu w 1763 roku); Księżna Clarence, rodzona księżniczka Adelajda von Sachsen-Meiningen, żona króla Anglii Wilhelma IV Hanowerskiego, która prawdopodobnie była obecna w Tworogu podczas chrztu księżniczki Adelajdy zu Hohenlohe-Ingelfingen w 1830 roku; Książę Karl von Hardenberg, który zatrzymał się na zamku w Tworogu w 1802 roku (późniejszy minister i kanclerz pruski, doradzał królowej Luizie w pertraktacjach z Napoleonem Bonaparte w Tilstit w 1807 roku); Alexander von Bally – mieszkaniec pałacu w Tworogu w latach 1828-1834, później znaczący polityk na Zgromadzeniu Narodowym we Frankfurcie nad Menem w 1848 roku. [30]

Pałac w Tworogu, jak i teren przypałacowy stanowią od wieków swoiste centrum wioski, które było niemym świadkiem niejednego historycznego wydarzenia. Tutaj w ciągu kilkuset lat miały miejsce wszelkiego rodzaju zbiórki mieszkańców. Począwszy od zbiórek chłopów pańszczyźnianych przy zamkowej kapliczce, poprzez zbiórki mężczyzn w wieku poborowym zaciąganych do pruskiego wojska, żołnierzy rezerwy czy też w celu przeprowadzania spisu koni i wozów mobilnych na cele wojskowe w XIX wieku [4] [18]. Tutaj też znajdowało się Książęce Nadleśnictwo (w latach 1826-1945, budynek o mansardowym dachu po zachodniej stronie zamku), browar przyzamkowy (podłużny budynek za nadleśnictwem), „pańska” gospoda (budynek od wschodu pałacu, w którym obecnie mieści się sklep spożywczy i zakład fryzjerski), „pańska” gorzelnia (za budynkiem pańskiej gospody), huta żelaza (naprzeciw nadleśnictwa, najpierw była to dymarka z podwójnym piecem w latach ok. 1530-1799, później fryszerka w latach 1821-1868), młyn konsumpcyjny należący do dworu (w latach 1805-1819), „pański” tartak (ok. 1868-1924) a od 1927 roku do dzisiaj apteka [2] [17]. Za nadleśnictwem od strony zachodniej w latach ok. 1530-1962 znajdował się rozległy staw hutniczy. Po zachodniej stronie stawu w latach 1839-1841 wybudowano hutę wielkopiecową, która działała do 1864 roku (wielki piec wyburzono ok. 1872 roku, a pozostałe pomieszczenia po odlewni zaadaptowano na mieszkania) [2]. W latach 70. XX wieku przed budynkiem pozostałym po hucie wielkopiecowej wybudowano ośrodek zdrowia. Naprzeciw pałacu po stronie północnej znajdowała się w XIX i w pierwszej połowie XX wieku gospoda, po II wojnie światowej zakład fryzjerski „Lorenc” i siedziba Urzędu Gminy, a od 1989 roku znajduje się siedziba Banku Spółdzielczego. Na przełomie XIX i XX wieku obok tego budynku (od strony zachodniej) mieszkał miejscowy felczer Ludwig Rumpel. To on w swoim domu pojmał miejscowego „Rabsika” – Carla Sobczyka i dostarczył go na taczce ówczesnemu Naczelnikowi Urzędu Carlowi Stahrowi [37]. Prawdopodobnie na placu zamkowym przy kapliczce ku czci Najświętszego Serca Pana Jezusa w 1797 roku miejscowi chłopi zbuntowali się przeciwko Haraszowskiemu, bezwzględnemu nadzorcy hrabiego Colonny [3] [4].

Widok na staw hutniczy od strony dzisiejszego ośrodka zdrowia (lata 30. XX wieku). Źródło: album „Gmina Tworóg dawniej”.

Zamek był też niemym świadkiem przemarszów różnego rodzaju wojsk przez Tworóg. W nocy z 29 na 30 listopada 1806 roku na placu zamkowym nocowało 60 francuskich żołnierzy Wielkiej Armii Napoleona Bonaparte [38]. Z zapisów książęcego nadleśniczego w Tworogu Wilhelma Prieura wiemy, iż podczas Powstania Styczniowego w 1863 roku przez naszą miejscowość maszerowały wojska pruskie i rosyjskie [17]. W 1939 roku przed inwazją na Polskę we wiosce stacjonowało wojsko Wehrmachtu, by 1 września przekroczyć miejscowe przejścia graniczne z Polską. Sześć lat później żołnierze niemieccy uciekali przed zbliżającą się Armią Czerwoną, która weszła do Tworoga 21 stycznia 1945 roku.

Na przestrzeni wieków zmieniał się wygląd najbliższego otoczenia pałacu od strony wejścia głównego. Do ok. 1930 roku na placu pomiędzy pałacem a budynkiem gospody (obecnie BS w Tworogu) stały blaszane figury Najświętszej Maryi Panny, św. Leopolda i św. Jerzego. Legenda głosi, że figury postawione zostały jako wotum wdzięczności za cudowne ocalenie dziecka, które wypadło z górnej części pałacu [1]. O istnieniu „obrazu Niepokalanej na blasze malowanej znajdującej się przy zamku” informował już w 1795 roku ksiądz Hoscheck [6]. Obecnie figury świętych znajdują się na tzw. placu św. Walentego (okolica „starego zamku”) przy kościele parafialnym, gdzie zostały przeniesione ok. 1930 roku.

Blaszane figury św. Leopolda, Najświętszej Maryi Panny i św. Jerzego w miejscu pierwotnego posadowienia pomiędzy pałacem a gospodą należącą wówczas do Iwanowskiego (dzisiejszy Bank Spółdzielczy). Zdjęcie pochodzi z lat 20. XX wieku. [29]

Blaszane figury Najświętszej Maryi Panny, św. Jerzego i św. Leopolda po przeniesieniu na tzw. plac św. Walentego w latach 30. XX wieku. Zostały odnowione w 2021 roku i obecnie znajdują się w tym miejscu. [25]

Teren wokół pałacu był w XIX i na początku XX wieku otoczony drewnianym płotem. Płot istniał również od frontu, tj. od północnej strony, gdzie obecnie znajduje się podjazd i główne wejście. Podjazd dla powozów i samochodów wykonano dopiero w 1924 roku.

Na ilustracji pochodzącej z pocztówki z początku XX wieku widoczny pałac z istniejącym ogrodzeniem. Źródło: album „Gmina Tworóg Dawniej”.

W 1930 roku pomiędzy podjazdem a ulicą Zamkową (wtedy Schlossstraße) postawiono pomnik ku pamięci poległych na I wojnie światowej parafian z Tworoga. Uroczyste poświęcenie pomnika odbyło się w niedzielę 1 czerwca 1930 roku. W tym dniu, po mszy świętej odprawionej przez kapelana wojskowego z Nowej Wsi Królewskiej koło Opola księdza Hoinki, tutejszy proboszcz ks. Karol Jaschik dokonał aktu poświęcenia. W uroczystości brały udział związki weteranów wojennych (Kriegerverein) z Tworoga, Hanuska, Miedar, Dąbrówki koło Wiśnicz, Krupskiego Młyna, Kielczy i Wielowsi oraz członkowie obrony terytorialnej (niem. Landesschützen) z Tworoga, Brynka, Wielowsi, Dąbrówki, a także przedstawiciele „Związku poszkodowanych wojną”, Tworogowskie Towarzystwo Gimnastyczne (Turnverein Tworog) oraz tutejsza Ochotnicza Straż Pożarna. Przybyli również przedstawiciele urzędów i administracji. Wśród gości honorowych znaleźli się m.in. Książę zu Hohenlohe-Ingelfingen z Koszęcina oraz landrat gliwicki – Kurt Harbig z żoną. Był również ówczesny Naczelnik Urzędu Okręgowego Johann Galuschinsky. Pomnik, który z przodu posiadał napis „Unseren Söhnen und Brüdern” czyli „Naszym synom i braciom”, zaprojektował w 1924 roku profesor Gosen z Wrocławia. Po bokach widniały imiona i nazwiska poległych. Obelisk był wykonany z heskiego diabazu wydobytego w kamieniołomach Gießen nad rzeką Lahn. Kosztował 7 200 marek. [1] [19]

Na zdjęciach - pomnik „Unseren Söhnen und Brüdern”, który stał przed tworoskim zamkiem w latach 1930-1945. [23]

Uroczystość poświęcenia pomnika w dniu 1 czerwca 1930 roku. [23]

Pałac w Tworogu w latach 30. XX wieku - widoczny pomnik upamiętniający poległych w I wojnie światowej parafian z Tworoga. [24]

Po II Wojnie Światowej pomnik rozebrano i usunięto. Przez jakiś czas znajdował się w przyzamkowym ogrodzie. Później został wywieziony na cmentarzysko niemieckich pomników i płyt pamiątkowych koło Chorzowa. Kiedy w latach 70. powstańcy śląscy odzyskali należny im szacunek pomnik z Tworoga został ponownie odsłonięty, tyle że w Piekarach Śląskich. Przemianowano go na pomnik ku czci Powstańców Śląskich. Stoi tam do dzisiaj. Pomimo licznych prób nie udało się sprowadzić go z powrotem do Tworoga. [1]

W miejscu dawnego posadowienia pomnika wojennego w 2010 roku postawiono nowy obelisk, wykonany w formie ogromnego kamienia. Umieszczono na nim tablicę z napisem „PAMIĘCI ŚLĄZAKÓW. OFIAR WOJEN, INTERNOWAŃ, WYWÓZEK I PRZEŚLADOWAŃ”. Uroczyste poświęcenie nowego pomnika odbyło się 12 czerwca 2010 roku. W uroczystości udział wzięli Ks. Biskup Gerard Kusz, księża parafii św. Antoniego w Tworogu, Poseł na Sejm RP Tomasz Głogowski, Starosta Tarnogórski Józef Korpak, Przewodniczący Ruchu Autonomii Śląska Jerzy Gorzelik, przedstawiciele Komitetu Obchodu Rocznicy Tragedii Górnoślązaków, delegacja z Niemiec z zaprzyjaźnionej gminy Kumhausen, a także świadek wydarzeń z lat 1945-1947 Ginter Lendel. Uroczystego przecięcia wstęgi dokonali wójt Gminy Tworóg Eugeniusz Gwóźdź, zastępca wójta Klaudiusz Wieder oraz badacz historii lokalnej i główny inicjator postawienia pomnika Fryderyk Zgodzaj. Każdego roku około 21 stycznia (data wejścia Armii Czerwonej do Tworoga) odbywa się uroczystość upamiętniająca tzw. Tragedię Górnośląską czyli wywózki mieszkańców z okolicznych miejscowości do prac przymusowych w głąb Związku Radzieckiego. Przed pomnikiem składane są wtedy wieńce i kwiaty. Zapalane są także znicze. [13]

Po lewej: moment przecięcia wstęgi w trakcie uroczystości poświęcenia pomnika 12 czerwca 2010 roku. Po prawej: tworoski pomnik w czasach współczesnych jako pomnik ku pamięci Powstańców Śląskich w Piekarach Śląskich.

Na przestrzeni lat zmieniała się kolorystyka fasady pałacu. Najpierw mury były tylko otynkowane. Po remoncie przeprowadzonym pod koniec lat 70. XX wieku dominowały barwy szare. Około 1990 roku przemalowano zamek na kolor żółty (piaskowy) z białymi narożami i kolumnami, natomiast blaszane pokrycie dachowe na kolor czerwony. Tak pozostało do 2013 roku kiedy to dokonano kapitalnego remontu zamku. Naprawiono przeciekający dach, usunięto z niego blachę, a w zamian położono nową dachówkę. Wymieniono okna, wyremontowano drzwi zewnętrzne oraz elewację, która w jasnych kolorach prezentuje się dzisiaj bardzo stylowo.

Po lewej: widok pałacu w Tworogu od strony ogrodu (strony południowej) w latach 20. XX wieku [25]. Po prawej: wygląd pałacu z elewacją w kolorze piaskowym (2000 rok) [12].