Pałac i ogród botaniczny w Brynku

O tym miejscu

Pałac, przed którym się znalazłeś został wybudowany w latach 1904-1907 dla ówczesnego właściciela dóbr brynkowskich hrabiego Hugona II Karola Łazarza Henckel von Donnersmarcka. Nowa siedziba kosztowała magnata przeszło milion ówczesnych marek [1], co dzisiaj stanowiłoby wartość przeszło 8 milionów Euro. W miejscu nowowybudowanego pałacu wcześniej znajdował się dawny pański dworek (Herrenhaus) wzniesiony przez Georga von Ziemietzkiego pod koniec XVIII wieku lub przez Bernarda Rosenthala, właściciela klucza brynkowskiego w latach 1822-1863, a przebudowany przez jego syna Otto von Rosenthala w 1872 roku. Czy przed 1822 rokiem znajdował się dwór szlachecki w Brynku? Do kogo należała ta miejscowość na przestrzeni wieków i jakie były dzieje tutejszych pałaców? Zachęcamy do przeczytania poniższego opracowania.

Panowie Brynka do 1822 roku i ich siedziby

Do 1945 roku w skład historycznych dóbr brynkowskich wchodziły cztery miejscowości: Brynek, Połomia, Hanusek oraz Brzeźnica, która najpóźniej od XVII wieku była już tylko folwarkiem (patrz tablica przy Ośrodku Wypoczynkowym Brzeźnica). Najstarszymi z wymienionych wiosek były prawdopodobnie Połomia i Hanusek, nazywany dawniej Kleinberger Hammer od istniejącej tam w XV wieku małej kuźnicy żelaza (Cleywerk vel. Kleinwerk). [2] [5] [9]

Nie wiadomo kiedy dokładnie powstała miejscowość Brynek (pierwsze wzmianki o miejscowości pochodzą z metryk parafialnych z Wielowsi z 1638 roku) oraz kiedy powstały dobra brynkowskie obejmujące wszystkie cztery wymienione miejscowości. Austriacki badacz dziejów szlachty śląskiej profesor Ludwig Igalffy-Igally w opracowaniu „Notizen über Kammeral Beamte in Schlesien. Aus den Matriken der Pfarre Tworog, Kreis Tost” podał, iż „Brynek, Połomia i Brzeźnica należały w XVII wieku do Kiczków, potem do Panów von Larisch, a jeszcze później do Schultzendorffów”. Ostatni wymienieni przez profesora z Wiednia byli właścicielami majątku brynkowskiego do 1737 roku i w znacznym stopniu przyczynili się do jego rozwoju. Kolejnymi Panami na Brynku z tego rodu byli Adam von Schultzendorff (ok. 1680-1717), a później jego syn Karl Friedrich (1717-1737), natomiast właścicielami Hanuska (wtedy Hanusek tworzył oddzielny majątek) Andreas von Schultzendorff (brat bądź syn Adama), po nim jego syn Johann (+ 1716), później syn Johanna Adam Heinrich (+1728) i w końcu syn Adama Heinricha Hans Heinrich, który sprzedał Hanusek. [11] [12] [13]

Teraz spróbujmy odpowiedzieć sobie na pytanie czy Panowie von Schultzendorff posiadali siedzibę szlachecką w miejscu dzisiejszego pałacu. Z pomocą w tej kwestii przychodzi nam wspomniany wcześniej profesor Ludwig Igalffy-Igally. Zmarły już badacz dziejów szlachty austriackiej na Śląsku studiując najstarsze metryki parafii kotowsko-tworogowskiej z lat 1687-1735 znalazł w nich zapis, jakoby Pan Brynka Adam von Schultzendorff zmarł „rażony udarem” 23 września 1717 roku w swoim domu przy młynie [11]. Młyn w Brynku znajdował się w północnej części wioski [15], przy zbiegu kanałów hutniczego i tartacznego, co potwierdza mapa Friedricha Wilhelma Grafa von Schmettau z drugiej połowy XVIII wieku zamieszczona poniżej. Na mapce w miejscu połaci ziemi pomiędzy kanałami wodnymi jej autor zaznaczył istnienie zabudowań. Być może to tutaj właśnie znajdował się pierwszy dworek szlachecki w Brynku. Na terenie dzisiejszego kompleksu pałacowo – parkowego istniał wtedy wyłącznie folwark (często oznaczany na dawnych mapach jako cztery budynki tworzące prostokąt).

Fragment mapy Friedricha Wilhelma Grafa von Schmettau (lata 1767-1787), na której jej autor zaznaczył położenie młyna zbożowego (Mahl M.), kuźnicy żelaza (Hamer) i tartaku (Schneide M.). Według zapisu w księdze pogrzebów parafii kotowsko-tworogowskiej z lat 1687-1735 Adam von Schultzendorff zmarł w swoim domu przy młynie.

W 1737 roku dobra brynkowskie przejął Karol Zygmunt de Woisky, żonaty z Antonią von Schultzendorff, córką Karola Fryderyka [13]. Woisky zmarł 7 kwietnia 1740 roku i został pochowany w Kotach (prawdopodobnie w krypcie rodzinnej von Schultzendorffów) [14] [16]. Wdowa Antonia poślubiła w styczniu 1741 roku Adama de Paczyńskiego [16]. Mieszkali w Brynku co najmniej do 1748 roku, po czym przeprowadzili się do Sadowa [13] [16]. Prawdopodobnie w 1755 roku sprzedali dobra brynkowskie za 14 943 talarów i 10 srebrnych groszy [18] protestantowi Johannowi Ludwikowi de Gottschalkowski vel. Goczalkowski (urodzonemu prawdopodobnie w Sadowie w dniu 12.12.1693 roku, synowi Jerzego Ludwika Gottschalkowskiego i Joanny Elżbiety Wierbskiej), właścicielowi Wierzbia [13] [19] [20]. W 1730 roku w Kluczborku doszło do ślubu Ludwika de Gottschalkowski z Anną Eleonorą von Schultzendorff z d. von Paczenski, wdową po Adamie Heinrichu von Schultzendorff, właścicielu Hanuska w latach 1716-1728, przy czym tak naprawdę nie wiemy, czy panem młodym był Johann Ludwig Gottschalkowski czy jego ojciec Georg (Jerzy) Ludwig Gottschalkowski [11]. Przypuszczalnie to od Hansa Heinricha von Schultzendorffa, syna Adama Heinricha z pierwszego małżeństwa, Gottschalkowscy zakupili Hanusek. Prawdopodobnie w 1755 roku Brynek, Połomia, Brzeźnica i Hanusek znalazły się w granicach jednego majątku, którego właścicielem został starosta powiatu lublinieckiego w latach 1744-1760 Johann Ludwig von Gottschalkowski.

Kolejnym właścicielem Brynka został radca sądowy Franz Ludwig von Ziemietzki, właściciel dóbr ziemskich w Łubiu koło Pyskowic, który poślubił córkę Gottschalkowskiego (wbrew jego woli) Henriettę [13] [19]. „Po wielu sporach i procesach otrzymał Wierzbie i pozostałe dobra” [13]. Stało się to w dniu 4 kwietnia 1758 roku [19]. Ziemietzki mieszkał w pałacu w Wierzbiu, natomiast ekonomię w Brynku prowadził mu jego brat Georg (Jerzy) [13]. Ludwig von Ziemietzki zmarł 9 marca 1795 roku, a wszystkie jego dobra 31 marca tego samego roku odziedziczył brat Georg, gdyż Ludwig zmarł bezpotomnie [13] [19]. Po zaledwie 6 miesiącach (1 października 1795 roku) Georg przekazał majątek ziemski w Wierzbiu i Brynku swojemu synowi Friedrichowi. Sam natomiast „wybudował sobie wygodną siedzibę w Brynku, gdzie wiódł spokojne życie” [13]. Za zgodą króla dnia 6 października 1801 roku poślubił w kościele tworogowskim Zuzannę Gajda, kobietę z ludu, która wcześniej była jego gospodynią, a 9 lat wcześniej urodziła mu córkę [13], [16]. Zmarł w Brynku 23 lipca 1802 roku w wieku 77 lat [13].

Informacja o budowie siedziby w Brynku przez Ziemietzkiego, która została podana przez ks. Hoschecka w kronice „Liber Archivialis Parochiae Tworogiensis” jest bardzo istotna ze względu na kwestię powstania pierwszego dworku szlacheckiego w miejscu dzisiejszego pałacu. To prawdopodobnie „wygodna siedziba” Ziemietzkiego była pierwszą taką budowlą w tym miejscu. Wcześniej musiał istnieć jakiś dworek szlachecki w Brynku, gdyż swoją siedzibę mieli tu np. Schultzendorffowie (w latach ok. 1685-1737) czy Paczeńscy w latach 40. XVIII wieku, znajdował się on jednak przypuszczalnie w innym miejscu we wiosce (być może w pobliżu młyna zbożowego). Ziemietzki wybudował swoją siedzibę prawdopodobnie przy istniejącym folwarku dworskim.

Zabudowania Brynka około 1796 roku na mapie von Massenbacha (źródło: Staatsbibliothek Berlin).

Brynek na mapie von Pannwitza z 1827 roku - wyraźnie zaznaczony teren zabudowań dworskich (źródło j.w.).

Kolejny z właścicieli dóbr brynkowskich Friedrich Wilhelm von Ziemietzki był według świadka ówczesnych czasów ks. Hoschecka „znamienitym gospodarzem”, lecz początkowo mało zważał na stan pól uprawnych. Tworogowski proboszcz zamieścił w parafialnej kronice następujące słowa o Friedrichu von Ziemietzkim :

„Kiedy lasy były przetrzebione, odkupił od Pana de Schalscha wioskę Wojskę, aby w ten sposób uratować swoje fabryki żelaza. Bardzo wiele wysiłku natomiast włożył w meliorację pól uprawnych i lasów. Nabawił się przy tym gorączki, która zmogła go po kilku dniach w Wierzbiu. Powędrował do wieczności ćwierć roku przed swym ojcem, jako mąż liczący 48 lat. W Wielki Czwartek, 15 IV 1802 r., został pochowany w krypcie w Sadowie.” [13]

Zmarły pozostawił żonę (Christine Friedericke von Seidlitz) oraz trójkę dzieci (Beate Friedericke Christine, po mężu von Paczinski, Friedrich Wilhelm Moritz von Ziemietzki, Friedrich Ferdinand Moritz von Ziemietzki) [19]. Żadne z nich nie było jeszcze pełnoletnie, więc zostali ustanowieni kuratorzy, którzy zarządzali dobrami. W Brynku takim komisaryjnym zarządcą był najpierw Friedrich Pulst (wymieniony w parafialnej księdze chrztów z Tworoga w 1803 roku jako ojciec chrzestny dla syna pisarza urzędowego Gottfrieda Scholtza i jego żony Doroty z d. Pulst, zapewne siostry bądź córki zarządcy) [16]. Od 1808 roku w metrykach kościelnych wymieniany był już Oberamtmann (wyższy urzędnik) Johann Gottlieb (bądź Gottfried) Gerlach [16]. 17 czerwca 1813 roku syn Oberamtmanna Gerlacha Carl Friedrich Wilhelm, który od ok. 1808 roku pełnił funkcję faktora hutniczego (zarządcy hutniczego) w Brynku, poślubił Zuzannę von Ziemietzki, 19-letnią córkę Georga von Ziemietzki, zmarłego w 1802 roku [16]. Obsadzenie w tamtym czasie najwyższych stanowisk urzędniczych w dobrach brynkowskich członkami rodziny Gerlach nie było przypadkiem. W 1809 roku bowiem dobra po zmarłym w 1802 roku Friedrichu von Ziemietzkim zakupił komisarz powiatowy Georg Gothold Gerlach, brat Oberamtmanna z Brynka [19]. Dnia 31 stycznia 1819 roku Johann Gottlieb Gerlach przejął od swojego brata majątek ziemski w Wierzbiu. Dobra brynkowskie zostały sprzedane na drodze licytacji za kwotę 65 000 talarów radcy sądowemu Friedrichowi Hetzko vel. Hetschko już 5 lat wcześniej, tj. w 1814 roku [18]. Ten sprzedał je w 1822 roku Bernardowi Rosenthalowi z Wrocławia za kwotę 64 000 talarów [18].

Panowie (von) Rosenthal. Dawny pałac.

Kiedy 23 lipca 1822 roku Bernard Rosenthal składał podpis pod umową kupna majątku brynkowskiego zapewne nie przypuszczał, że on i jego potomkowie będą władać tymi ziemiami przez przeszło 80 lat. Protoplasta rodu brynkowskich właścicieli ziemskich w XIX wieku przyszedł na świat 15 kwietnia 1791 roku w rodzinie wyznania mojżeszowego [21]. Według opracowania pt. „Gothaisches Genealogisches Taschenbuch der Briefadeligen Häuser – Erster Jahrgang” z 1907 roku Bernard Rosenthal urodził się w Brynku. Trudno to jednak zweryfikować, jak i trudno stwierdzić w jaki sposób dorobił się fortuny. W dostępnych opracowaniach badaczy lokalnej historii Tworoga i okolic wskazywano raczej, że pochodził z Wrocławia (np. Fryderyk Zgodzaj „Dwa rogi”, str.163). Rosenthal poślubił w stolicy prowincji śląskiej w dniu 23 maja 1822 roku 18-letnią Friedericke Plessner (ur. 5.03.1804 w Wrocławiu, zm. 29.09.1851 tamże) [21]. Posiadał majątek ziemski w Alt Schliesa (Stary Śleszów) pod Wrocławiem, a kiedy był już właścicielem dóbr brynkowskich często wyjeżdżał do rodzinnego miasta swojej żony.

W latach 1836-1846 Rosenthal był ponadto właścicielem Granicznego Młyna w Tworogu, który wydzierżawiał żydowskiemu kupcowi Jonasowi Moellerowi [22]. W 1837 roku nabył Woźniki, które sprzedał 17 lat później Ottonowi Wilhelmowi von Zastrow [23]. W swoich brynkowskich dobrach rozwinął przemysł hutniczy. Oprócz prowadzenia działalności hutniczej w istniejących fryszerkach, młotach cajniarskich i wielkim piecu, przejętych po poprzednikach, zbudował i uruchomił nowe zakłady hutnicze: kolejną fryszerkę w Brynku (ok. 1832 roku), fryszerkę z podwójnym piecem tzw. Doppelfrischfeuer w Hanusku (1843) oraz fryszerkę (bądź fryszerki) pomiędzy Brynkiem a Tworogiem, przy dzisiejszej ulicy Mickiewicza w Tworogu (tzw. Nowe Huty, uruchomione ok. 1858 roku) [16] [24] [25] [26] [27].

Przejdźmy teraz do najbardziej interesującej nas kwestii, a mianowicie do brynkowskiej siedziby żydowskiego ziemianina. Niestety w dostępnych autorowi materiałach źródłowych brakuje wyczerpujących informacji na ten temat, dlatego jesteśmy zdani na przypuszczenia. Po zakupie dóbr brynkowskich Rosenthal z pewnością mieszkał w dworku wybudowanym przez Georga von Ziemietzkiego, znajdującym się w obrębie zabudowań folwarcznych (patrz mapa von Pannwitza z 1827 roku). W większości opracowań traktujących o pałacu w Brynku możemy natknąć się na zapis, według którego Bernard Rosenthal zbudował dla siebie pałac w 1829 roku. Brakuje jednak podania źródła takiej informacji. Przypuszczam, że jest ona powielana za artykułem pt. „Brynnek-Brunneck-Brynek” pochodzącym z czasopisma „Skarbek” nr 8 (216) z 23.02.1998 roku, w którym zamieszczono następujące zdanie: „W r. 1826 koszęciński ks. Hohenlohe-Ingelfingen kupił Tworóg i Brynek i on to zbudował pałac i park w 1829 r.” Jak powszechnie wiadomo, książę Hohenlohe kupił w 1825 roku tylko dobra tworoskie. Majątek brynkowski do niego nigdy nie należał, więc nie mógł też wybudować tamtejszego pałacu w 1829 roku. Czy dokonał tego Bernard Rosenthal tego nie jestem w stanie na chwilę obecną stwierdzić. Nie wiemy też czy w latach 1827-1863 przebudowano otoczenie pałacu i czy park widoczny na mapie z 1881 roku został stworzony za życia ziemianina, czy dokonano tego w trakcie rozbudowy dawnego pałacu w 1872 roku (brakuje jakichkolwiek map czy planów sytuacyjnych Brynka z okresu 1827-1881). Na podstawie projektów przebudowy dawnego dworku szlacheckiego, której dokonał syn Bernarda Rosenthala i dziedzic dóbr brynkowskich Otto von Rosenthal, możemy poznać wygląd tego dworku sprzed przebudowy.

Tak mógł wyglądać pierwszy (bądź drugi) dworek szlachecki stojący niegdyś w miejscu obecnego pałacu w Brynku, a wybudowany przez Georga von Ziemietzkiego pod koniec XVIII wieku (bądź Bernarda Rosenthala po 1827 roku). Zamieszczona ilustracja to wycinek z projektu autorstwa powiatowego mistrza budowlanego Carla Johanna Lüdecke z Wrocławia z dnia 10.02.1864 roku. Był to prawdopodobnie pierwszy projekt rozbudowy pierwotnego dworku. Rozbudowa polegała głównie na dobudowaniu skrzydeł pałacowych (niewidocznych na ilustracji). Na projekcie zaznaczone są ręczne poprawki, naniesione zapewne ołówkiem przez zamawiającego, czyli Otto von Rosenthala. Źródło: https://architekturmuseum.ub.tu-berlin.de

Bernard Rosenthal zmarł 22 czerwca 1863 roku w Brynku. Pogrzebany został prawdopodobnie we Wrocławiu (w notatce prasowej informującej o śmierci właściciela ziemskiego podano: „Pogrzeb, który odbędzie się w czwartek 25 czerwca o godzinie 14:30, rozpocznie się z Dworca Górnośląskiego we Wrocławiu.”) [28]. Jego dziedzic, najstarszy syn Otto Bernhard Karl Ferdinand, urodzony 3.05.1823 roku w Brynku, mieszkał do czasu odziedziczenia dóbr brynkowskich w majątku Alt Schliessa (Stary Śleszów) pod Wrocławiem. Po śmierci ojca przeniósł się z rodziną do Brynka. Przeszedł na ewangelicyzm a w dniu swoich 46. urodzin, tj. 3 maja 1869 roku został przyjęty do pruskiego stanu szlacheckiego. Podobnie jak ojciec był osobą powszechnie szanowaną. Przez 24 lata (1864-1888) zasiadał w radzie powiatu toszecko-gliwickiego i nosił tytuł Landesälteste (starszego stanowego), który upoważniał go do reprezentowania stanu szlacheckiego swojego okręgu na sejmikach prowincjonalnych. Po wprowadzeniu okręgów urzędowych w 1874 roku został pierwszym Naczelnikiem Urzędu Okręgowego w okręgu brynkowskim.

Otto von Rosenthal był wolnomularzem. 3 października 1849 roku wstąpił do loży „zur aufgehenden Morgenröthe” w Frankfurcie nad Menem, a 25 października 1865 roku został przyjęty do loży „Silberfels” (Srebrna Skała) w Bytomiu na Górnym Śląsku. 3 października 1873 roku został mistrzem tej loży. Stanowisko te piastował aż do śmierci, osiągając najwyższy stopień wtajemniczenia. [29]

Otto Bernhard Karl Ferdinand von Rosenthal – właściciel dóbr brynkowskich w latach 1863-1888, wolnomularz. W 1872 roku rozbudował dawny dworek szlachecki w Brynku, dzięki czemu budowla zyskała wygląd pałacu. Źródło: [29].

Po przeprowadzce do Brynka nowy właściciel prawie natychmiast przystąpił do planów rozbudowy swojej siedziby, co potwierdza pierwszy projekt z 1864 roku. Ostatecznie do przebudowy doszło najprawdopodobniej w latach 1872-1873. Projektantem był wspomniany wcześniej powiatowy mistrz budowlany z Wrocławia Carl Johann Lüdecke. Projekt rozbudowy z 1871 roku różnił się nieco od koncepcji zaprezentowanej Rosenthalowi siedem lat wcześniej, a zmiana polegała przede wszystkim na zaproponowaniu innego wyglądu skrzydeł budynku oraz kształcie wieżyczek wieńczących skrzydła. Lüdecke wprowadził do projektu poprawki zaproponowane przez zleceniodawcę odnośnie attyki na portalu wejściowym. Ilustracje ukazujące pałac w Brynku na projekcie z 1864 roku oraz po 1872 roku (na szkicach projektanta oraz po przeprowadzeniu przebudowy) zostały zaprezentowane na kolejnych stronach.

Tak miał wyglądać pałac w Brynku według projektu z 1864 roku. Przebudowa według takiej koncepcji nie doszła do skutku. Źródło: https://architekturmuseum.ub.tu-berlin.de

Projekt rozbudowy pałacu w Brynku autorstwa Carla Johanna Lüdecke z 1871 roku (wygląd od strony parku czyli od strony południowej, fronton zasłonięty koronami drzew) – zauważalny zmieniony wygląd wieżyczek względem projektu z 1864 roku. Źródło j.w.

Projekt rozbudowy pałacu w Brynku autorstwa Carla Johanna Lüdecke z 1871 roku (wygląd od strony głównego wejścia czyli od strony północnej) – słabo widoczne poprawki naniesione w miejscu frontonu zostały zrealizowane w trakcie przebudowy. Źródło j.w.

Fronton zdobiący portal pałacu z 1872 roku po naniesionych poprawkach. W centrum umieszczono herb szlachecki rodu von Rosenthal. Źr. j.w.

Projekt rozbudowy pałacu w Brynku autorstwa Carla Johanna Lüdecke z 1871 roku – wygląd wschodniego skrzydła (z lewej: widok od strony północnej, tj. od podjazdu i wejścia głównego; z prawej: widok od strony wschodniej). Źródło j.w.

Przebudowany pałac Otto von Rosenthala w Brynku na litografii autorstwa Theodora Alberta (wg. Theodora Blätterbauera) z ok. 1875 roku. Litografia wykonana została na potrzeby zbioru grafik pruskich pałaców pt. „Die ländlichen Wohnsitze, Schlösser und Residenzen der ritterschaftlichen Grundbesitzer (…)” Alexandra Dunckera.

Pałac rodziny von Rosenthal na zdjęciach umieszczonych na pocztówkach z przełomu XIX i XX wieku. Źródło: „Gmina Tworóg Dawniej”.

Ilustracje umieszczone na poprzednich stronach ukazują nam wygląd siedziby właścicieli dóbr brynkowskich z rodu (von) Rosenthal. Na podstawie tych ilustracji oraz mapy „Königl. Preußische Landes-Aufnahme” z 1881 roku możemy opisać najbliższe otoczenie pałacu. Od strony południowo - wschodniej znajdował się już wtedy park przypałacowy z licznymi dróżkami i ścieżkami. Po stronie północno-zachodniej pałacu przebiegał trakt komunikacyjny (zlikwidowany w 1904 roku) łączący główną drogę dojazdową do pałacu od strony wioski z szosą Tarnowskie Góry-Tworóg, czyli dzisiejszą drogą krajową nr 11. Pomiędzy tym traktem a pałacem istniał wtedy jeszcze budynek należący do dworu (prawdopodobnie mauzoleum rodziny von Rosenthal). Główny portal wejściowy do wnętrz pałacu znajdował się po stronie północnej budynku toteż od tej strony wykonano podjazd dla powozów. Plac pomiędzy podjazdem a drogą biegnącą od strony wioski zdobiła fontanna. Od strony wschodniej z pałacem sąsiadowały budynki gospodarcze.

Kompleks pałacowy w Brynku na mapie „Königl. Preußische Landes-Aufnahme” z 1881 roku.

O układzie pomieszczeń w przebudowanym pałacu oraz o ich przeznaczeniu informują nas kolejne rysunki techniczne projektanta.

Rzut parteru pałacu w Brynku oraz jego dobudowanych w 1872 roku skrzydeł (jedna z wersji projektu mistrza budowlanego Lüdecke). Źródło: https://architekturmuseum.ub.tu-berlin.de

Rzut pomieszczeń piwnicznych pod nowo dobudowanymi skrzydłami i częściowo pod główną częścią pałacu w Brynku w 1871 roku według projektu Carla Johanna Lüdecke. Źródło https://architekturmuseum.ub.tu-berlin.de

Rzut pomieszczeń usytuowanych na pierwszym piętrze pałacu w Brynku (jego skrzydeł) na jednej z wersji projektu z 1871 roku. Źródło j.w.

Rzut pomieszczeń wschodniego skrzydła pałacu w Brynku na jednej z wersji projektu z 1871 roku: po lewej na I piętrze, po prawej na parterze. Źródło j.w.

Dokonajmy analizy pomieszczeń w dobudowanych skrzydłach pałacu. Przede wszystkim trzeba zaznaczyć, że istniały dwie wersje projektu mistrza Lüdecke odnośnie przeznaczenia, liczby i rozmieszczenia pokoi na parterze oraz piętrze dobudowanych skrzydeł. Niemniej jednak w obydwu wersjach pod zabudowaniami znajdowały się piwnice. Pośród licznych pomieszczeń w tej kondygnacji, których przeznaczenie nie zostało przez projektanta bliżej określone, znajdowała się kuchnia pałacowa. W jednej ze ścian kuchennych wykonany był specjalny kanał wyciągowy, poprzez który wciągano przygotowane posiłki do górnych kondygnacji budynku. Zapewne pory spożywania posiłków były ustalone na stałe, więc kiedy zbliżała się określona godzina, kelnerzy udawali się pod okno wyciągowe, skąd roznosili potrawy dla mieszkańców i gości pałacowych. Miejsce to znajdowało się w zachodnim skrzydle pałacu.

Na parterze wschodniego skrzydła (na schemacie lewa strona), którego południowa połowa wykonana została po części w kształcie sześcioboku (boczne wejście pałacu, do którego prowadziły schody widoczne na litografii z kolekcji Alexandra Dunckera), miał według projektu znajdować urząd rentniczy dóbr brynkowskich (zarówno według pierwszej, jak i drugiej wersji projektu). W pomieszczeniach sąsiadujących z biurem urzędu zaplanowano wykonanie toalety, łazienki i garderoby (po stronie południowej), a także pokoju, w którym przyjmowano męskich gości (po stronie zachodniej biura, na schemacie oznaczony jako Herr Zimmer). Z tego pokoju, jak i z łazienki, przechodziłoby się do sypialni, którą miano urządzić w starej części pałacu. W drugiej wersji projektu pomiędzy pokojem towarzyskim dla mężczyzn a pokojami starej części pałacu zaplanowano wykonanie oszklonego dziedzińca (Lichthof).

Na parterze zachodniej dobudowy zaprojektowano wykonanie czterech pokoi dla gości oraz jednego dla służby. Pomiędzy nimi miał znajdować się korytarz w kształcie litery L, z opisanym wcześniej kanałem wyciągowym wykonanym w jednej ze ścian, a prowadzącym z kuchni.

Przejdźmy teraz do analizy pomieszczeń znajdujących się na pierwszym piętrze. Z projektu wrocławskiego mistrza budowlanego wynika, że we wschodnim skrzydle nad urzędem rentniczym miał znajdować się pokój bilardowy. Z tym pomieszczeniem od strony południowej miała sąsiadować garderoba, a za nią zaplanowano (w jednej z wersji projektu) pokój dla „panny Friedy”, która była prawdopodobnie guwernantką dzieci Otto von Rosenthala. W zachodnim skrzydle nad pokojami gościnnymi zaprojektowano obszerną salę balową, natomiast nad pomieszczeniem dla służących miał zostać urządzony gabinet, zapewne dla samego właściciela majątku. Według architekta rozbudowy sufit sali balowej miał zostać ozdobiony plafonami (patrz ilustracja poniżej).

Po prawej stronie projekty plafonów mających zdobić sufit sali balowej. Źródło: https://architekturmuseum.ub.tu-berlin.de

W przeprowadzanej analizie wyglądu pałacu istniejącego w latach 1872-1904 pozostały do omówienia jeszcze wieżyczki, wybudowane od strony południowej czyli od strony parku. Wieżyczki, które bezspornie zwiększały atrakcyjność i elegancję siedziby rodu von Rosenthal pełniły dodatkowo funkcje widokowe. Od piwnicy do szczytów znajdowały się klatki schodowe, do których wchodziło się z korytarzy danej kondygnacji.

Przekrój wież widokowych pałacu w Brynku istniejącego w latach 1872-1904 na rysunku architekta rozbudowy tego pałacu Carla Johanna Lüdecke. Źródło: https://architekturmuseum.ub.tu-berlin.de

Otto von Rosenthal zmarł 17 grudnia 1888 roku. W księdze zgonów ewangelickiej parafii w Tarnowskich Górach zanotowano, że został pogrzebany w Brynku [31]. Wszystko wskazuje na to, że przed śmiercią ziemianin nakazał wykonanie krypty grobowej. Być może stało się to już w 1872 roku przy okazji rozbudowy pałacu.

Po Ottonie von Rosenthalu majątek odziedziczył jego najstarszy syn Hugo Friedrich Otto, urodzony 26 września 1851 roku w Alt Schliessa [21]. Hugo von Rosenthal był doktorem prawa i królewsko-pruskim asesorem rządowym. 27 kwietnia 1891 roku poślubił w Świdnicy Zofię Marię von Bockelmann, z którą miał tylko jedną córkę Barbarę, urodzoną 18 kwietnia 1892 roku w Brynku [21]. Podobnie jak ojciec Hugo zasiadał w radzie powiatu toszecko-gliwickiego, był starszym stanowym tego powiatu oraz naczelnikiem urzędu okręgowego w Brynku [32]. Oprócz tego stał na czele powiatowego związku rolniczego (Landwirtschaflicher Verein) [32]. Niestety szlachcic cierpiał na schorzenia serca. 7 kwietnia 1899 roku zabiło ono po raz ostatni. Dr Hugo von Rosenthal został pochowany 10 kwietnia 1899 roku w rodzinnej krypcie w Brynku (w księdze zgonów ewangelickiej parafii z Tarnowskich Gór zanotowano miejsce pochówku: „Familien Gruft in Brynnek”) [31]. W jego pogrzebie uczestniczyły liczne delegacje reprezentujące władze powiatów toszecko-gliwickiego i tarnogórskiego, komory rolniczej, Górnośląskiego Książęcego Stanu Ziemskiego (Oberschlesischer Fürstenthumlandschaft), rady parafialnej ewangelickiej gminy wyznaniowej w Tarnowskich Górach, Związku Rolniczego Powiatu Toszecko-Gliwickiego oraz deputacje oficerskie (Hugo Rosenthal miał stopień porucznika) [33]. Byli też przedstawiciele i poczet sztandarowy tworosko-brynkowskiego Związku Wojaków (Kriegerverein) [33].

Dobra brynkowskie odziedziczyła siedmioletnia córka Hugona Barbara von Rosenthal. W 1903 roku majątek ten przeszedł na własność rodu Henckel von Donnersmarck z Siemianowic i Bytomia.

Wybrane herby szlacheckie właścicieli majątku brynkowskiego (po lewej: herb rodu von Schultzendorff, w środku: herb rodu von Rosenthal, z prawej: herb rodu Henckel von Donnersmarck z Siemianowic).

Panowie Henckel von Donnersmarck. Nowy pałac z lat 1904-1907 (obecny).

Dobra brynkowskie zostały zakupione przez trzech braci bytomsko-siemianowickiej linii rodu Henckel von Donnersmarck (Hugona II, Łazarza IV i Artura) w 1903 roku. 8 sierpnia przeniesiono tytuł własnościowy dóbr na wszystkich trzech braci, przy jednakowym udziale każdego z nich [18]. 20 grudnia 1904 roku hrabia Hugo II Henckel von Donnersmarck stał się jedynym właścicielem tych dóbr [18].

Ojcem nowego właściciela majątku brynkowskiego był śląski magnat przemysłowy hrabia Hugo I Henckel von Donnersmarck, matką Laura von Hardenberg (huta zbudowana przez Hugona I w pobliżu Siemianowic nosiła nazwę od jej imienia). Po śmierci Hugona I zarządzanie dobrami przejęli jego synowie: Hugo II, z siedzibą w Siemianowicach, Artur w dobrach w Austrii (zamek Wolfsberg w Karyntii) oraz Łazarz mieszkający w pałacu w Nakle Śląskim (założył własną linię Henckel von Donnersmark na Nakle Śląskim i Ramułtowicach). Hugo II, żonaty z hrabiną Wandą von Gaschin, właścicielką Kietrza, Krowiarek i Makowa, po zakupie Brynka również założył własną linię rodu – Henckel von Donnersmark na Brynku i Krowiarkach.

Na ilustracjach: w lewym górnym rogu – trzej bracia Henckel von Donnersmarck z katolickiej linii rodu, którzy w 1903 roku przejęli rycerskie dobra w Brynku – Hugo II (po lewej), Łazarz IV (w środku) oraz Artur; w prawym górnym rogu – Hugo I Henckel von Donnersmarck, ojciec wymienionych hrabiów; na dole – hrabia Hugo II Henckel von Donnersmarck, Pan na Siemianowicach w latach 1890-1908 oraz na Brynku w latach 1904-1908 wraz z żoną Wandą von Gaschin. Źródła zdjęć: https://cekus.pl; https://pl.wikipedia.org.

Nowy Pan dóbr brynkowskich Hugo II Karol Łazarz Eugeniusz Fryderyk Henckel von Donnersmarck urodził się 31 lipca 1832 roku w Siemianowicach. 15 maja 1856 roku poślubił w Krowiarkach Wandę Malwinę Gaschin von und zu Rosenberg (ur. 7 grudnia 1837 w Żyrowej). Początkowo mieszkali w pałacu w Siemianowicach Śląskich, gdzie pomiędzy 1857 a 1864 rokiem urodziła się czwórka ich dzieci: Hugo III Amand Łazarz Artur (19.02.1857), Sara Laura Fanny Pamela Wanda (03.07.1858), Edgar Hugo Łazarz Maria (17.07.1859) oraz Ellinor Waleska Wanda Laura Fanny (01.02.1864). Dwie kolejne córki Hugona i Wandy Henckel von Donnersmarck urodziły się w Dreźnie: Małgorzata Luiza Laura Fanny Wanda Regina (21.02.1871) oraz Irmgard Maria Laura Fanny Wanda Waleska (21.05.1872). [36]

Żona Hugona II była córką Amanda von Gaschin i Franciszki Nimfy von Gaschin-Rosenberg. Amand von Gaschin mógł w 1824 roku zostać właścicielem dóbr tworoskich, jednak jego ojciec Leopold von Gaschin zrzekł się praw do dziedziczenia tworoskiego majątku przez swoje dzieci na rzecz Andreasa Renarda. [53]

Jeszcze przed całkowitym przejęciem dóbr brynkowskich hrabia Hugo I postanowił przenieść swoją siedzibę do Brynka. Ze względu na swój podeszły wiek początkowo planował jedynie renowację i rozbudowę dawnego pałacu Rosenthali, bliższe oględziny wykazały jednak, że stan konstrukcyjny starego dworu jest niezadowalający. Zaniechano więc jego rozbudowy i został zburzony, a na jego miejscu wzniesiono zupełnie nowy budynek, który zostanie tu pokrótce opisany. [1]

Architektem nowego pałacu Donnersmarcka był królewski radca budowlany Karl Grosser [34], mieszkający we Wrocławiu [35]. Zaprojektował budowlę w stylu eklektycznym z elementami neobaroku [34]. Budowano częściowo na fundamentach dawnego dworku [34]. Już latem 1904 roku prace budowlane trwały w najlepsze. Dziennik Śląski z dnia 28 lipca 1904 roku donosił:

„Tworóg. W pobliskim Brynku buduje hr. Hugon Henckel Donnersmarck nowy wielki zamek. Samych murarzy pracuje tu około 100, a prócz tego z całej okolicy bardzo wielka ilość robotników i robotnic budowlanych. W skutek tego powstał tu w okolicy nawet brak rąk do pracy na polach, zwłaszcza służących nigdzie tu dostać nie można.” [37]

Główne prace budowlane prowadzono w latach 1904-1907 (w 1906 roku ukończono część środkową, o czym świadczy data w postaci cyfr rzymskich MCMVI wykonana na fasadzie), natomiast do 1908 roku trwały jeszcze prace wykończeniowe (zakończone 22 maja 1908 roku zgodnie z inskrypcją umieszczoną na tarasie strony południowej) [34]. Nowy pałac był znacznie większy od dawnego dworku szlacheckiego Rosenthali. Powiększono też teren przypałacowy (zarówno od wschodu jak i od zachodu), co możemy zauważyć porównując mapy z 1881 i 1914 roku.

Na mapie z 1914 roku („Königl. Preußische Landes-Aufnahme”) zaznaczono dawny teren przypałacowy (kolor czerwony) oraz teren dworski po wybudowaniu nowego pałacu w latach 1904-1907 (kolor zielony).

Strona południowa pałacu w Brynku krótko po wybudowaniu (źródło: Deutsche Bauzeitung no. 31, Berlin 17 kwietnia 1909). Zdjęcie pokolorowano za pomocą dostępnej techniki cyfrowej.

Pałac w Brynku składa się z części głównej (środkowej) oraz dwóch skrzydeł wykonanych na rzucie w kształcie litery L. Po stronie południowej wzniesiono przylegające sześcioboczne wieże, zwieńczone cebulastymi hełmami. Zgodnie z życzeniem budowniczego i pierwszego właściciela elewacje zamku pokryte są zdobieniami w stylu umiarkowanego baroku z silnymi wpływami włoskimi [1]. Wszystkie elementy architektoniczne takie jak cokół, gzymsy i obramowania okien, a także wszystkie figury i elementy ozdobne wykonane zostały z ciosanego kamienia, a powierzchnie płaskie wykończono tynkiem Terranova [1]. Dwuspadowe dachy pokryto dachówką karpiówką Ullersdorf [1]. Na szczycie mansardowego dachu części środkowej wykonano taras widokowy z masztem flagowym. Od strony północnej, podobnie jak w przypadku dawnego pałacu Rosenthali, wykonano podjazd dla powozów i samochodów. Podjazd prowadzi z dwóch stron do wejścia głównego pałacu, nad którym wzniesiono portyk. Na frontonie umieszczono rzeźbione figury przedstawiające myśliwego, robotnika, rolnika i rybaka. Pod frontonem znajduje się herb rodu Henckel von Donnersmarck nadany w 1636 roku [37] (taki sam herb znajduje się nad wejściem do pałacu od strony południowej, nad wjazdem wykonanym w wieży ciśnieniowej od strony wschodniej oraz w korytarzu piętra głównego). Z obu stron podjazdu wykonano kolumny, na szczycie których zainstalowano lampy oświetlające teren portalu wejściowego. Po stronie zachodniej pałacu wzniesiono kaplicę, której wnętrze pomalowane zostało według projektów profesora Oetkena [1].

Po lewej: herb nadany rodowi Henckel von Donnersmarck przez cesarza Ferdynanda II Habsburga. Po prawej: portal wejściowy do pałacu w Brynku na zdjęciu z 1909 roku (źródło: [1])

Budynek pałacu posiada cztery poziomy użytkowe, przy czym są one wykonane dość nietypowo. Przede wszystkim można łatwo zauważyć, że skrzydła są niższe od części środkowej. Dla zachowania równej ilości poziomów w części głównej i skrzydłach w tych ostatnich wykonano półpiętro. Najniższy poziom z powierzchnią użytkową to tzw. poziom ziemi (Erdgeschoss), czyli parter, do którego jednak trzeba zejść schodami. Nad parterem wykonano tzw. piętro główne (Hauptgeschoss). Nad piętrem głównym wznosi się kolejno piętro, które w projekcie Grossera opisano jako Obergeschoss czyli piętro górne. Jak już wspomniano pomiędzy piętrem głównym a piętrem górnym w skrzydłach wykonano półpiętro (Zwischengeschoss), do którego pomieszczeń można dostać się jedynie z klatek schodowych bocznych. Poziom piętra górnego w skrzydłach znajduje się nieco wyżej niż w części środkowej (z korytarza części głównej wchodzi się do części bocznych po kilku schodach). Pokoje w tej kondygnacji skrzydeł znajdują się już na poddaszu tej części (okna wykonane są w postaci lukarn). Na poddasze w części głównej prowadzą drewniane schody, wykonane z lewej strony wejścia na balkon strony południowej. Z tego poziomu można wejść do szczytowych kondygnacji wież (niestety brakuje schematu rozmieszczenia pokoi na poddaszu części środkowej).

Opierając się na projekcie wrocławskiego architekta stwierdzamy, że w najniższej kondygnacji pałacu Donnersmarcka znajdowały głównie pomieszczenia gospodarcze. Po zejściu schodami z przedsionka wchodziło się do pokoju przeznaczonego dla służby. Kolejnymi pomieszczeniami na prawo były: składzik na przybory do sprzątania, piwniczka na mleko i jajka oraz przechowalnia wyrobów mięsnych z urządzeniem chłodniczym. Pod portalem wejściowym znajdowała się piwnica z winami i piwem, na lewo zaś kolejno: pokój dla kucharza, maszynownia oraz pokój gospodyni. Wszystkie wymienione dotychczas pomieszczenia były ulokowane przy północnej ścianie budynku. Po południowej stronie (od parku) mieściły się: dwie jadalnie dla personelu (w tym jedna w zachodniej wieży), izba dla pokojówek, trzy przechowalnie oraz przylegający do wschodniej wieży salon do gier ze stołem bilardowym. Za ścianą salonu w kierunku wschodnim rozpoczynały się wnętrza skrzydła. Pierwszymi z tej strony, usytuowanymi w rogu pałacu były pomieszczenia kancelarii wyposażone w dwie toalety oraz łaźnię. Za korytarzem, który dzielił część główną parteru na połowę, znajdowały się najpierw kolejne toalety, dalej pralnia, prasowalnia, szwalnia oraz magazyn pościeli i ręczników. Powierzchnię zachodniego skrzydła na tym poziomie zaadoptowano w całości na wnętrza kuchenne (kuchnię gospodyni z małą spiżarnią, zmywalnię naczyń oraz obszerną kuchnię główną z wydzielonym miejscem do przygotowywania posiłków na zimno oraz piwniczką ze sklepieniem, w której przetrzymywano prawdopodobnie ugotowane potrawy).

Rozmieszczenie wnętrz najniższego poziomu pałacu w Brynku na rzucie pionowym wg. projektu Karla Grossera (źródło: [1])

Do pomieszczeń piętra głównego wchodzi się najpierw poprzez mały przedsionek, a dalej kilkoma schodami przez westybul, po którego lewej stronie znajdowała się niegdyś garderoba (wyposażona w toaletę dla jej pracowników), a po prawej komora grzewcza. Na wprost był przedpokój, z którego można było wyjść na taras, a stamtąd do ogrodu zamkowego. Przedpokój symbolicznie rozdzielał wnętrza południowej strony części głównej na część „męską” i „damską”. Pomiędzy tym wnętrzem a pokojem dla gości męskich (Herrenzimmer) znajdowała się biblioteka, natomiast z drugiej strony przed salonikiem dla dam znajdował się ogólnie dostępny salon. Z pokoju „męskiego” można było zejść schodami do pokoju bilardowego ulokowanego w najniższej kondygnacji budynku.

Rozmieszczenie wnętrz piętra głównego pałacu w Brynku na rzucie pionowym wg. Projektu Karla Grossera (źródło: [1])

Po prawej stronie holu piętra głównego ulokowano aulę zamkową (Schloss Halle), natomiast z lewej strony były dwa pomieszczenia, których przeznaczenie w trakcie tworzenia projektu nie było jeszcze znane. Za tymi wnętrzami mieści się wschodnia klatka schodowa. W lewym i w prawym skrzydle na piętrze głównym Grosser zaprojektował pokoje dla właścicieli pałacu. W części wschodniej znajdowały się: sypialnia z łazienką przylegającą do wschodniej wieży, dalej w kierunku północnym pokój dzienny z balkonem (tzw. Loggią) oraz kolejno: następna sypialnia, ubieralnia i łazienka z toaletą. Układ pomieszczeń w tej części pałacu zamykały garderoba, izby dla pokojówek oraz mały korytarz w kształcie litery L, zaadaptowany na kuchnię do parzenia herbaty. W zachodnim skrzydle znajdowały się jadalnie dla właścicieli i ich rodzin oraz składziki porcelany i srebra (sztućców). Komnaty stołowe i składziki rozdzielało pomieszczenie do przygotowywania posiłków, wyposażone w wyciąg do transportu potraw prowadzący z kuchni, znajdującej się poziom niżej. Z jadalni głównej, która spełniała też rolę sali balowej, prowadził pasaż do loży kaplicy zamkowej, z której schodami można było dostać się do wnętrza kaplicy. Jadalnię, albo jak kto woli salę balową, zaprojektowano w taki sposób, że obejmowała dwa poziomy (na poziomie półpiętra znajdowała się empora przeznaczona dla orkiestry). W kominek wyposażone zostały: aula zamkowa, pokój męski i sala balowa (jadalnia).

Według projektu Grossera na półpiętrze przewidziano pokoje z bliżej nie określonym przeznaczeniem (Zimmer), a także pomieszczenia dla personelu zamkowego.

Na piętrze górnym projektant zaplanował głównie pokoje dla gości pałacowych. W sumie było tam jedenaście takich wnętrz. Oprócz tego na kondygnacji tej przewidziano: pięć pomieszczeń dla pokojówek, cztery garderoby z toaletami, trzy ubieralnie, dwie łazienki, cztery salony, cztery sypialnie, jedno wnętrze do przygotowywania posiłków (Anrichte) i jedno biuro. Sądząc po rozkładzie pokoi w południowej części tego poziomu ta zarezerwowana była prawdopodobnie do właściciela pałacu (sypialnie obejmujące wnętrza wież; pomiędzy salonami – z jednej strony: ubieralnia – z drugiej: biuro; łazienka i toaleta od strony wschodniej sypialni, a także „Loggia” czyli balkon w centrum).

Rozmieszczenie wnętrz półpiętra pałacu w Brynku na rzucie pionowym wg. Projektu Karla Grossera (źródło: [1])

Rozmieszczenie wnętrz piętra górnego pałacu w Brynku na rzucie pionowym wg. projektu Karla Grossera (źródło: [1])

Jakimi materiałami wykończono wnętrza pałacu? Otóż w ciągach komunikacyjnych preferowano kamień i materiały kamieniopodobne. Na ścianach w westybulu i auli pałacowej pozostawiono oryginalny tynk. Oba pomieszczenia są sklepione kolebkowo, a sklepienia pokryto ornamentyką. Główną klatkę schodową wykonano z białego marmuru, a jej balustrady z marmuru kolorowego. Marmur użyty został również na wykonanie podłóg w auli pałacowej i korytarzach. Salony towarzyskie w południowej części piętra głównego, połączone szerokimi, przesuwnymi drzwiami, mają sufity częściowo drewniane, częściowo ozdobione stiukowymi ornamentami. Podłogi w pokojach pokryte zostały parkietem. Jadalnia otrzymała bardziej wyszukane wyposażenie: jej panele i pilastry wykonano z kolorowego marmuru, a na ścianach rozciągnięto tkaniny z jedwabiu. [1]

[TABLE]

Ilustracje przykładowych wnętrz pałacowych w Brynku w 1909 roku. 1-główna klatka schodowa; 2-przedpokój z wyjściem na taras; 3-sala balowa (jadalnia główna); 4-przejście z sali balowej do kaplicy; 5-kominek w komnacie męskiej; 6-aula pałacowa. Źródło [38].

Pałac Donnersmarcka w Brynku był bardzo nowoczesny jak na ówczesne czasy. Wykonano w nim już oświetlenie elektryczne, centralne ogrzewanie oraz system wodno-kanalizacyjny. Energia elektryczna oraz ciepło dostarczane były do pomieszczeń zamkowych z elektrowni i kotłowni, których budynki wzniesiono przy specjalnej drodze dojazdowej graniczącej z północnym skrajem posiadłości. Za zespołem budynków elektrociepłowniczych w kierunku północno-wschodnim wybudowano ponadto oczyszczalnię ścieków, a od strony południowo-zachodniej budynek administracyjny. [1]

Na ilustracjach uwieczniono wygląd elektrowni i budynku administracyjnego w pierwszej połowie XX wieku (widok od strony dzisiejszej DK 11).

Energia elektryczna, w którą zaopatrywane były budynki kompleksu pałacowego w Brynku, wytwarzana była przez dwa generatory o łącznej mocy około 75 kilo Wat. Dodatkowo zainstalowano baterię akumulatorów dających napięcie 2x120 Volt i prąd o wartości 300 Amper. Ciepło wytwarzane było za pomocą trzech kotłów typu Cornwall, które wytwarzały parę o ciśnieniu 8 atmosfer. W celu ogrzewania pomieszczeń pałacowych zredukowano ciśnienie do wartości 0,15 atmosfer, instalując zawory redukcyjne. Dla zamku wybrano niskociśnieniowy system ogrzewania wody, podczas gdy kaplica i budynki gospodarcze otrzymały niskociśnieniowe ogrzewanie parowe. [1]

W skład kompleksu pałacowego w Brynku wchodziły nie tylko pałac, kaplica, budynek administracyjny czy budynki systemów elektryczno-cieplnego i wodno-kanalizacyjnego, ale również masztalnia z halą do ujeżdżania koni (Reitbahn), stajnie, wieża ciśnieniowa, ogrodnictwo (Gärtnerei), bażanciarnia oraz dwa domki dla wartowników wzniesione przy bramie południowej i wschodniej. Całkowity obszar pałacowy przedstawiono na ilustracji umieszczonej na następnej stronie. W kompleksie budynków gospodarczych (oznaczonych na ilustracji literą B) znajdowały się: hala jeździecka o wymiarach 17m x 28,5m zaopatrzona w przebieralnie; dworskie stajnie z szesnastoma stanowiskami i czteroma boksami, masztalnia, garaże na powozy i samochody, myjnia dla wozów i koni, stajnia dla koni gości, dwie stajnie dla koni chorych, wieża ciśnieniowa, mieszkania dla personelu stajennego, pomieszczenie na sprzęt gaśniczy i pralnia. [1]

Plan sytuacyjny kompleksu pałacowego w Brynku z początku XX wieku. A – pałac; B – dziedziniec budynków stajennych z halą jeździecką oraz wieżą ciśnieniową; C – zabudowania ogrodnictwa; D - bażanciarnia z domem mieszkalnym mistrza bażanciarni; E – budynek administracyjny; F – elektrownia i kotłownia; G – bramy wejściowe do parku i domki wartowników; H – oczyszczalnia ścieków. Źródło: [1]

Na ilustracji po lewej: wieża ciśnieniowa i budynki mieszkalne personelu stajennego wraz widocznymi garażami. Na ilustracji po prawej: bażantarnia i dom mistrza bażantarni. Zdjęcia wykonano ok. 1909 roku. Źródło [1]. Zdjęcia pokolorowano w dostępnej technice cyfrowej.

Dziedziniec stajenny z wieżą ciśnieniowa, budynkami mieszkalnymi personelu stajennego, garażami dla powozów i samochodów oraz halą jeździecką (po prawej) w I poł. XX wieku”. Źródło: Muzeum w Gliwicach, sygn. 467/1/0/1/1115 (https://szukajwarchiwach.gov.pl).

Od strony północno-wschodniej pałacu w Brynku znajdował się rozległy staw hutniczy, utworzony na rzece Stole, rozciągający się od centrum wioski, gdzie niegdyś działały kuźnice żelaza, aż do połaci ziemi przed Hanuskiem, gdzie jeszcze w XIX wieku istniał wielki piec (patrz zamieszczone wcześniej fragmenty map).

Widok na pałac w Brynku zza stawu hutniczego (lata 20. XX wieku). Źródło: Muzeum w Gliwicach, sygn. 3/8/0/25/656 (https://szukajwarchiwach.gov.pl). Zdjęcie pokolorowane zostało w dostępnej technice cyfrowej.

Według niemieckiego czasopisma „Deutsche Bauzeitung” (wydanie z 1.05.1909 roku) w budowę całego kompleksu pałacowego zaangażowane były głównie śląskie firmy, ze szczególnym udziałem firm wrocławskich. Kierownictwo nad lokalnymi pracownikami powierzono Josephowi Cimurze. Prace murarskie zlecono mistrzowi murarskiemu Rohde z Wrocławia, prace ciesielskie mistrzowi ciesielskiemu Korbschowi z Tarnowskich Gór, a prace kamieniarskie firmie Zeidler & Wimmler z Bolesławca. Stropy wykonane zostały przez braci Huber, dachy pokrył dekarz Geminer, a prace hydrauliczne wykonał hydraulik Lehmann (wszyscy z Wrocławia). Prace ślusarskie powierzono firmom Gustav Trelenberg i Vonka, a prace stolarskie i okucia podzielono między firmy braci Bauer, Knoecke i Martina Kimbela (wszystkie z Wrocławia). Prace szklarskie wykonał Ehrbeck, a malarskie Rumsch (obie z Wrocławia). Wykonawcami prac sztukatorskich i rzeźbiarskich byli Wilborn & Böhn, Simmlinger i Schipke, a tapicerskich Paul (wszyscy z Wrocławia). Emil Keiling z Berlina wykonał centralne ogrzewanie. Oświetlenie zainstalowała firma Siemens-Schuckert-Werke, a instalację wodną zapewnił R. Winkler z Wrocławia. Prace glazurnicze zlecono firmom R. Stiller z Wrocławia i Kretschmann z Lipska, a oprawy oświetleniowe dostarczyła firma Frost & Sons z Berlina. Projekt parku krajobrazowego wykonał wrocławski architekt plenerowy Alfred Mentzel.

Pałac w Brynku w latach 20. XX wieku (widok od strony południowo – wschodniej). Źródło: Muzeum w Gliwicach, sygn. 3/8/0/25/656 (https://szukajwarchiwach.gov.pl). Zdjęcie pokolorowane zostało w dostępnej technice cyfrowej.

Widok z balkonu strony południowo - wschodniej na park pałacowy zaprojektowany przez Alfreda Mentzla (lata 1918 – 1944). Źródło: Muzeum w Gliwicach, sygn. 3/8/0/25/252 (https://szukajwarchiwach.gov.pl). Zdjęcie pokolorowane w dostępnej technice cyfrowej.

Altana i staw we wschodniej części parku zamkowego w Brynku na fotografii z 1929 roku. Źródło: Muzeum w Gliwicach, sygn. 3/8/0/25/252 (https://szukajwarchiwach.gov.pl). Zdjęcie pokolorowane w dostępnej technice cyfrowej.

Hugo II Henckel von Donnersmarck zmarł 2 kwietnia 1908 roku w Brynku. Nie doczekał zatem zakończenia robót budowlanych, gdyż te, jak już wspominaliśmy, zakończyły się ostatecznie 22 maja 1908 roku. Hrabia pochowany został w rodzinnym mauzoleum przy pałacu w Krowiarkach. Jego żona Wanda podążyła za nim do wieczności tylko 4 miesiące później, tj. 30 sierpnia 1908 roku. Zmarła w Krowiarkach i została pochowana obok męża. Majątek ziemski w Brynku i na Krowiarkach odziedziczył ich młodszy syn Edgar, żonaty od 23 października 1894 roku z księżniczką Karoliną zu Windisch-Grätz. Od 25 listopada 1911 roku hrabia Edgar i jego potomkowie mogli używać hrabiowskiego tytułu Henckel – Gaschin von Donnersmarck. Na połączenie nazwisk i herbów jego rodziców zezwolił cesarz Wilhelm II. Po śmierci Guidona Henckel von Donnersmarcka 19 grudnia 1916 roku Edgar został 14 wolnym panem stanowym Bytomia. [34] [36] [39] [40]

Edgar Hugo Łazarz Maria Henckel-Gaschin von Donnersmarck (po lewej latach 30’ XX wieku) i jego żona Karolina Paulina Eleonora Aurelia Maria zu Windisch Grätz. Po prawej herb rodu Henckel-Gaschin von Donnermarck. Źródło [39], [40].

Do 1908 roku hrabia Edgar Henckel von Donnersmarck mieszkał wraz z rodziną w pałacu w Kietrzu niedaleko od Raciborza (odległość pomiędzy pałacem w Kietrzu a pałacem w Krowiarkach wynosiła ok. 9 km). Po śmierci rodziców przeniósł się prawdopodobnie najpierw do Brynka, a potem do Krowiarek [41] [42]. Podczas kiedy niektóre źródła internetowe podają, że hrabia Edgar przeniósł swoją siedzibę z Brynka w dobra matki już w 1911 roku, zdecydowana większość faktów świadczy jednak o czymś zgoła innym. Opracowania opisujące majątki ziemskie na Śląsku z początku lat 20. XX wieku, takie jak np. „Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche. Provinz Schlesien” podają jako miejsce stałego zamieszkania hrabiego „pałac w Brynku” [43]. Poza tym, 3 stycznia 1929 roku w Brynku zmarła jego najmłodsza córka Margaretha (ur. 04.10.1908 w Kietrzu) [39]. Została pochowana w krypcie tamtejszej kaplicy zamkowej (jej szczątki doczesne oraz trzech innych osób pochowanych w krypcie przeniesiono pod koniec lat 30. XX wieku do rodzinnej krypty w kościele pod wezwaniem NMP w Bytomiu) [44] [47]. Wiele wskazuje na to, że hrabia Edgar i jego żona przeprowadzili się do Krowiarek dopiero w połowie lat 30. XX wieku. Po dojściu do władzy w Niemczech partii narodowo-socjalistycznej, pałac w Brynku miał zostać przeobrażony w szkołę dla „Hitler-Jugend” [34] (być może stało się to dopiero po 1937 roku). W Krowiarkach zmarła najpierw żona hrabiego Edgara, hrabina Karolina (14.10.1937), a dwa lata później on sam (14.05.1939). Dawny majątek rodu von Gaschin przejął najmłodszy syn Edgara, Hans Maria Łazarz Amand Anton. Dobra brynkowskie przypadły w spadku najstarszemu synowi Karolowi Marii Amandowi Alfredowi Emilowi Łazarzowi (ur. 23.08.1895 w Kietrzu).

Ostatni męski właściciel pałacu w Brynku Karl Graf Henckel von Donnersmarck poślubił swoją dalszą kuzynkę (wnuczkę Łazarza IV brata Hugona II) Marię Alicję Annę Margaretę Gabrielę Henckel von Donnersmarck hrabinę na Nakle Śląskim i Ramułtowicach. Urodziły im się 3 córki, które na cześć matki miały na imię Maria, ale na co dzień używały drugich imion [34]. Były nimi: Marie Wilhelmine Sara Elisabeth Josefine Stefana (ur. 2.01.1921), Marie Karoline Valerie Gabriele Josefine Elisabeth Anna (ur. 23.07.1923) oraz Marie Sophie Elisabeth Josefine Gabriele Benedikta Ludwika (ur. 20.08.1926) [34]. Wszystkie urodziły się w Romolkwitz (Ramułtowicach), gdzie mieszkała rodzina przed przeprowadzką do Brynka. Nie długo po zmianie miejsca zamieszkania wybuchła II wojna światowa, a ojca rodziny powołano do wojska (hrabia Karl był kapitanem rezerwy 2 pułku pancernego) [34]. Zginął tragicznie – nie podczas walk bojowych, ale na skutek wypadku przy wypełnianiu swojej służby, 26 stycznia 1940 roku w Hamm [34] [45]. W tym samym roku w murach brynkowskiego pałacu otwarto seminarium nauczycielskie, kształcące adeptów zgodnie z ideą narodowo – socjalistyczną [48]. Hrabina Maria i jej córki zostały zmuszone do opuszczenia pałacu i zamieszkania w budynku administracyjnym (nie jest wykluczone, że rodzina ostatnich właścicieli pałacu w Brynku mieszkała poza jego murami już wcześniej, kiedy rzekomo istniała w nim szkoła HJ, tj. w latach ok. 1937 - 1939).

Po śmierci hrabiego Karla majątek brynkowski podzielony został pomiędzy jego trzy córki [34]. Najbardziej popularna w okolicy była Karolina. Dzięki swojemu sposobie bycia oraz przyjaznemu nastawieniu do tutejszych mieszkańców zaskarbiła sobie nie tylko szacunek, ale przede wszystkim ich życzliwość. Uwielbiała zwierzęta, a z nich najbardziej konie. Często widziano ją jadącą wierzchem. W dniu 1 sierpnia 1944 roku poślubiła w kościele w Tworogu majora wojsk pancernych hrabiego Clemensa Heinricha Karla Hubertusa Marię von Kageneck (ur. 17.10.1913 w Berlinie, zm. 18.03.2005 w Bad Homburg) z Neuruppin w Brandenburgii. Ślubu udzielał im ojciec von Löwenstein, a podczas uroczystości na emporze kościelnej śpiewał „Studienrat” ks. Viktor Christen, wybitny duchowny i nauczyciel uczelniany, mieszkający wówczas w Tworogu [16] [46]. 50 lat później małżeństwo przyjechało z Niemiec do dawnych włości, aby świętować złote gody. Hrabina Karolina zmarła 26 września 2003 roku w Bad Homburg koło Frankfurtu nad Menem [34].

Przed wejściem Armii Czerwonej na Śląsk rodziny Henckel von Donnersmarck i von Kageneck opuściły Brynek. Uciekały 19 stycznia 1945 roku na czterech furmankach w kierunku Westfalii w zachodnich Niemczech [34] [47]. Na tereny Brynka i Tworoga wojska radzieckie wkroczyły w dniach 21-22 stycznia 1945 roku. Na szczęście pałac zbytnio ich nie interesował i w przeciwieństwie do paru innych siedzib niemieckiej szlachty na Śląsku, pozostał w większości nienaruszony (z wyjątkiem skradzionych obrazów, dywanów i innych wartościowych sprzętów) [34] [48].

Po lewej: ostatnie właścicielki dóbr brynkowskich – Wilhelmina, Karolina i Sophie (najmłodsza dziewczynka) Henckel von Donnersmarck z matką hrabiną Marią ok. 1928 roku. Po prawej: zdjęcie ślubne Karoliny Henckel von Donnersmarck i Clemensa Heinricha von Kageneck, 1944.

Na zdjęciu z 31 lipca 1994 roku: Karolina Henckel von Donnersmarck oraz jej mąż Clemens von Kageneck przed bramą kościelną w Tworogu, odbierają gratulacje z okazji 50 rocznicy ślubu (źródło: Trybuna Śląska nr 181/1994).

Teren kompleksu pałacowego w Brynku w latach powojennych i współczesnych

Szkoły i internat szkolny

Po II wojnie światowej w murach pałacu utworzono Gimnazjum Leśne, które z biegiem czasu uległo przekształceniu w Liceum, a później w Technikum Leśne. W roku 2001 przekształcono nieco strukturę szkoły, która otrzymała nową nazwę Zespołu Szkół Ogólnokształcących i Ekologicznych. Od 1 września 2005 roku nazwa szkoły to Zespół Szkół Leśnych i Ekologicznych. Jak podają źródła w zorganizowanie placówki w 1945 roku szczególnie zaangażowany był jej późniejszy dyrektor, a od 1990 roku jej główny Patron, mgr inż. Stanisław Morawski. Duży wkład w jej powstanie miał także wybitny dendrolog inż. Henryk Eder. W 1964 roku po północnej stronie pałacu został oddany do użytku zupełnie odmienny architektonicznie budynek szkolny. Od tego czasu główne zajęcia szkolne prowadzone są tam, natomiast w budynku zamkowym znajduje się internat dla uczniów. Pokoje mieszkalne mieszczą się w trzech najwyższych kondygnacjach pałacu (na półpiętrze w skrzydłach, na piętrze górnym oraz na poddaszu). Na poziomie piętra głównego, w byłym pokoju dziennym skrzydła wschodniego urządzono bibliotekę, a w komnacie towarzyskiej dla mężczyzn czytelnię. Jadalnię (salę balową) zaadoptowano na aulę pałacową. Te wnętrza jak i hol oraz klatka schodowa zachowały częściowo pierwotny wystrój. W pomieszczeniu dawnej biblioteki znajduje się Izba Pamięci Narodowej, założona przez nauczycieli Technikum Leśnego. Salon po zachodniej stronie ganku na taras pełni współcześnie funkcję sali pucharowej. W salonie towarzyskim dla dam mieściła się do niedawna tzw. sala myśliwska, zaopatrzona w liczne eksponaty zwierzęce oraz inne zbiory przyrodnicze. Obecnie wnętrze to jest urządzane na nowo. W najniższej kondygnacji mieszczą się: stołówka dla uczniów, siłownia, pokój bilardowy i salka telewizyjna. [47]

W budynku ujeżdżalni konnej, zlokalizowanej wśród budynków gospodarczych dawnego hrabiowskiego zespołu pałacowego, utworzono salę gimnastyczną dla uczniów Technikum Leśnego. Na sali znajduje się boisko wielofunkcyjne do gry w piłkę ręczną, nożną (halową), koszykową i siatkową. W latach 1999-2019 w budynkach gospodarczych obok wieży ciśnieniowej mieściły się pomieszczenia szkolne Gimnazjum Gminnego.

Po lewej: założyciel Gimnazjum Leśnego w Brynku – mgr inż. Stanisław Morawski (zdjęcie portretu wiszącego na korytarzu głównym dzisiejszego internatu szkolnego). Po prawej współzałożyciel szkoły oraz twórca ogrodu botanicznego w parku pałacowym – inż. Henryk Eder (źródło: twg-kurier.pl/sport-i-turystyka/ogrod-botaniczny-w-brynku-ma-szanse-odzyskać-dawny-blask/).

Oficyna pałacowa – dom nauczyciela

Na terenie kompleksu pałacowego w Brynku, pomiędzy dawnymi zabudowaniami gospodarczymi a budynkiem Zespołu Szkół Leśnych i Ekologicznych stoi budynek, w którym w drugiej połowie XX wieku mieszkała kadra nauczycielska Technikum Leśnego. Wcześniej pełnił rolę oficyny pałacowej, a jej mieszkania zajmowali przypuszczalnie urzędnicy hrabiego. Nie dziwi fakt, że budynek ten wyraźnie różni się architektonicznie od pozostałych zabudowań wzniesionych według projektu Karla Grossera w latach 1904-1907, gdyż został wzniesiony w innym czasie, prawdopodobnie jeszcze w XIX wieku. Jeśli przyjrzymy się planowi sytuacyjnemu kompleksu pałacowego z 1909 roku to zauważamy, że na planie tym brakuje tego budynku. Możliwości są dwie: albo budynek już istniał i pominięto go na planie, albo w czasie budowy pałacu jeszcze go nie było. Na mapach pruskich z lat 1881 i 1902 (Königl. Preußische Landes-Aufnahme) widnieje w tym miejscu budynek, jednakże ma on kształt litery L. W kolejnym wydaniu mapy z 1914 roku ma już kształt prostokątny. Źródła podają, że został wzniesiony w 1829 roku, ale o problemie potwierdzenia poprawności tej daty już wspominałem.

Dawna oficyna pałacowa, budynek w którym w drugiej połowie XX w. mieszkali nauczyciele Technikum Leśnego zwany jest też „Białą Willą”.

Kaplica pod wezwaniem św. Franciszka z Asyżu

Kaplicę przyzamkową, dziedziniec kaplicowy oraz kostnicę wzniesiono prawdopodobnie w miejscu dawnego mauzoleum rodziny Rosenthal, a wśród doczesnych szczątków osób ekshumowanych z krypty kaplicznej i przeniesionych w latach 30. XX wieku do krypty Donnersmarcków znajdującej się w kościele NMP w Bytomiu, mogły znajdować się również szczątki Ottona i Hugona von Rosenthal. Tragiczne czasy narodowego socjalizmu oraz II wojny światowej wpłynęły negatywnie na wnętrza kaplicy. W czasach reżimu Hitlera została zamieniona na nazistowską bibliotekę, a w czasach PRL na sklep spożywczy. Odnowiona i ponownie otwarta została dopiero po upadku ustroju komunistycznego w latach 90. XX wieku. Z jej przedwojennego wystroju zachowało się niewiele. Oryginalne są jedynie witraż główny w prezbiterium, przedstawiający pokłon złożony Dzieciątku Jezus przez Trzech Króli oraz malowidło ścienne nad witrażem [47]. Przy ponownym otwarciu kaplicy na jej głównego patrona wybrano św. Franciszka z Asyżu (patronem kaplicy w latach 1907-1945 był św. Hubert, patron myśliwych). Drewniane figury tych dwóch świętych znajdują się po obu stronach prezbiterium. Kaplica należy do parafii pod wezwaniem św. Antoniego w Tworogu.

Kaplica pałacowa pod wezwaniem św. Huberta (współcześnie pod wezwaniem św. Franciszka z Asyżu) w 1909 roku. Źródło [1].

Wnętrze kaplicy przypałacowej w Brynku w czasach współczesnych.

Ogród botaniczny

Wokół pałacu w Brynku roztacza się park zaprojektowany zgodnie z regułami angielskiej sztuki ogrodniczej, której głównym założeniem były rozległe polany widokowe [47]. Park ten założony został w XIX wieku przez ówczesnych właścicieli – rodzinę Rosenthal (źródła podają rok 1829, ale już pisałem dlaczego jest ona dla mnie dyskusyjna). Po przebudowie zamku i rozszerzeniu terenu dworskiego w latach 1904-1908 został urządzony na nowo według projektu Adolfa Mentzla, co już też zostało wspomniane. Powierzchnia parku wynosi 36 hektarów. Wśród licznych gatunków drzew i krzewów rosną tu: choiny kanadyjskie, daglezje, buki, świerki białe, serbskie, kłujące, różne odmiany cyprysów i żywotników [47]. Godne uwagi są pomnikowe wiązy i lipy oraz trzystuletnie dęby szypułkowe [47]. W 2020 roku z okazji obchodów 100-lecia wybuchu Powstań Śląskich oraz 75-lecia istnienia Technikum Leśnego w Brynku, od strony południowej pałacu posadzono „Dąb Niepodległości”.

Na terenie parku znajduje się pięciohektarowy ogród botaniczny, założony w latach 1946-1947 przez inż. Henryka Edera wraz z uczniami gimnazjum leśnego w Brynku. Od samego początku ogród był bazą dydaktyczną do nauki botaniki leśnej i innych przedmiotów zawodowych [49]. Na jego terenie znajdują się między innymi: alpinarium, torfowisko z florą bagienną, dział roślin leczniczych, pergole z pnączami, trzy stawy prezentujące ekosystemy wodne. Pozostałą powierzchnię wypełniają drzewa i krzewy, wśród których nie brakuje gatunków egzotycznych, takich jak: miłorząb dwuklapowy, metasekwoja chińska, kasztan jadalny, surmie, tulipanowce, magnolie, korkowiec amurski, bożodrzew, azalie gandawskie, kielichowiec wonny, różanecznik katawbijski w odmianach, kłokoczka południowa i wiele innych. Dzięki badaniom entomologicznym mgr inż. Henryka Szołtysa na terenie parku stwierdzono bytowanie ponad 400 gatunków chrząszczy. Z ciekawostek ornitologicznych na uwagę zasługuje występowanie kilkudziesięciu gatunków ptaków leśnych, wodnych, błotnych w tym wielu gatunków chronionych. [47]

Od czasu założenia ogrodu botanicznego upłynęło już wiele lat i uległ on przemianom, często niekorzystnym, wynikającym z naturalnego starzenia się jego elementów, jak również z zaniedbań spowodowanych różnymi czynnikami [50]. Od 2022 roku prowadzone są prace rewitalizujące uszkodzonych bądź zaniedbanych elementów ogrodu. Do takich zaliczono: naprawę przepustu i grobli stawu głównego, naprawę ogrodzenia, renowację alejek i ścieżek, naprawę bądź wymianę małej architektury ogrodowej, odnowienie działu roślin zielnych, pielęgnację starodrzewu, wycinkę posuszu oraz uzupełnienie etykiet opisujących rośliny w ogrodzie [50]. Do listopada 2025 roku udało się przeprowadzić większość z zaplanowanych prac (uporządkowano obszar ogrodu i odtworzono układ alejek; wykonano remonty mostków, altanek oraz infrastruktury technicznej; naprawiono ogrodzenie, które pełni kluczową rolę w ochronie ogrodu przed zwierzyną i niekontrolowaną penetracją; odnowiono dział roślin zielnych; uzupełniono tabliczki opisujące gatunki drzew i krzewów, a przy wejściu umieszczono tablicę z regulaminem ogrodu; przeprowadzono liczne cięcia pielęgnacyjne krzewów, dbając o ich zdrowie, pokrój i bezpieczeństwo użytkowników). Celem przeprowadzanych prac rewitalizujących jest nie tylko przywrócenie mu dawnej świetności, lecz także stopniowe rozwijanie jego kolekcji, infrastruktury i funkcji edukacyjnych. Proces ten obejmuje zarówno prace porządkowe i konserwatorskie, jak i świadome wzbogacanie zasobów przyrodniczych o nowe, wartościowe gatunki drzew, krzewów i bylin. Jednym z najciekawszych przedsięwzięć było dotychczas utworzenie działu pszczelarskiego wraz z wprowadzeniem rodzin pszczelich – elementu łączącego wartości przyrodnicze, dydaktyczne i ekologiczne.

Najważniejszym, najbardziej spektakularnym etapem rewitalizacji jest stopniowe wzbogacanie kolekcji roślinnej o nowe gatunki i odmiany – zarówno rodzime, jak i pochodzące z różnych regionów świata. Dzięki temu ogród systematycznie odzyskuje status miejsca różnorodnego, atrakcyjnego przyrodniczo i naukowo, pełniącego funkcję żywego laboratorium dla uczniów oraz przestrzeni edukacyjnej dla odwiedzających. W ogrodzie wprowadzono uprawę 46 nowych gatunków drzew i krzewów oraz 43 gatunków bylin. [54]

Niestety, nadal nie udało się uszczelnić stawów, aby zatrzymać w nich wodę. Utrzymujący się brak wody i susza wpływają bardzo niekorzystnie na roślinność. Problem ten wiąże się jednak z szerszą inwestycją. [54]

Po lewej: Dąb Niepodległości zasadzony w 2020 roku z okazji obchodów 100-lecia wybuchu Powstań Śląskich oraz 75-lecia istnienia Technikum Leśnego w Brynku. Po prawej: staw z altanką i dwoma mostkami w czasach współczesnych.

Zakończenie

Pałac w Brynku to jedna z perełek architektury na Górnym Śląsku i głównych atrakcji Gminy Tworóg. Jest wpisany do rejestru zabytków pod numerem 658/66 [47]. Kompleks pałacowo-parkowy jest obecnie własnością Starostwa Powiatowego w Tarnowskich Górach [50]. Uroki kompleksu zostały zauważone już przez nie jedną sławną osobę. W maju 2003 roku na przykład, pałac posłużył jako scenografia do jednego z odcinków „Sensacji XX wieku”. Odcinek popularnego serialu dokumentalno-historycznego Bogusława Wołoszańskiego nosił tytuł „Zabójcy” [47]. Znacznie wcześniej z kolei, bo w 1949 roku wizytował pałac Aleksander Zawadzki, który w 1952 roku został przewodniczącym Rady Państwa [47]. I na koniec o jeszcze jednej wizycie sławnego człowieka – Adolfa Hitlera, do której miało dojść rzekomo w 1939 roku. Fryderyk Zgodzaj w artykule zatytułowanym „Brynnek – Brunneck – Brynek” (Gazeta Skarbek z 23.02.1998) napisał:

„W okresie „Polenfeldzug” gościł w Brynku sam Adolf Hitler wraz ze swoim sztabem. Tu trzeba wyraźnie zaznaczyć, że Hitler nie był gościem Donnersmarcków, a wizytował jedynie szkołę, której był patronem. Kiedy rozeszła się wieść o tym, że Hitler był w Brynku to pewien starszy człowiek poobcinał gałęzie wszystkich drzew na swoim podwórku na wysokość dźwigniętej ręki do nazistowskiego pozdrowienia. Pytany o powód tłumaczył się tym, a nuż by przyszedł Hitler na jego podwórko np. napić się szklankę wody, to przy nagłym, niespodziewanym pozdrowieniu można by sobie rękę skaleczyć.” [51]

Trudno obecnie zweryfikować czy Führer był w Brynku. Nie wspomniano o tym wydarzeniu w żadnej z ówczesnych gazet, więc jest to mało prawdopodobne, aczkolwiek nie można tego wykluczyć (trwała wojna z Polską i takich wizyt nie nagłaśniano). Pociąg specjalny Hitlera stacjonował w dniach 9-11 września 1939 roku w Jełowej koło Opola. Stamtąd wódz wraz ze swoją świtą wyjeżdżał kolumną samochodową by wizytować różne placówki, takie jak np. lotniska wojskowe w Neudorf (Polska Nowa Wieś koło Opola), Stubendorf (Izbicko) czy Nieder Elguth (Ligota Dolna) pod Górą Św. Anny, a stąd do Brynka było już tylko 55 km [52]. Być może jednak wizyta Hitlera w Brynku była tylko plotką. Kto mógłby to dzisiaj potwierdzić lub wykluczyć?

Opracował: Michał Dramski.

2025 rok.

Źródła:

1. „Deutsche Bauzeitung”: no. 31, Berlin 17 kwietnia 1909; no. 32, Berlin 21 kwietnia 1909; no. 35 Berlin 1 Mai 1909.

2. „Schlesiens Kirchorte und Kirchliche Stiftungen bis zum Ausgange des Mittelalters” – Herausgegeben von Hermann Neuling, Zweite Ausgabe, Breslau 1902 (www.sbc.org.pl) .

3. „Codex Diplomaticus Silesiae: Schlesiens Bergbau und Hüttenwesen. Urkunden 1136 – 1528”, Breslau 1900 (www.sbc.org.pl).

4. Kaziemierz Scheffler „Wizerunki z dawnego Tworoga 10. Pamiątki Tworoga”, Tworóg 2001.

5. Kaziemierz Scheffler „Wizerunki z dawnego Tworoga 4. Śladami historii”, Tworóg 1999.

6. Dr. Johannes Chrząszcz „Geschichte der Städte Peiskretcham und Tost, sowie des Toster Kreises in Oberschlesien”, 1900 rok.

7. Ludwig Igalff- Igally „Notizen über Kammeral Beamte in Schlesien. Aus den Matriken der Pfarre Tworog, Kreis Tost”

8. Prof. Dr. Ernst Heinrich Kneschke „Neues allgemeines Deutsches Adels – Lexicon. Achter Band”, Leipzig 1868.

9. Henryk Gawelczyk „Ze wspólnego sztambucha część 1. Wiadomości o okolicach Tworoga, Kotów, Wielowsi… w najstarszych zapiskach ksiąg parafialnych” Instytut Tarnogórski, Tarnowskie Góry 2000.

10. Marta Pater „Procesy o czary przed sądem wójtowskim w Bytomiu w XVII wieku” – Szkice Archiwalno – Historyczne nr 15, Katowice 2018, Archiwum Państwowe w Katowicach.

11. Prof. Ludwig Igallfy-Igally „Notizen zur Geschichte der Oberschlesischen Schultzendorff von Hanussek” – Der Herold – Heft 1- 2/2009.

12. Kopia aktu erekcyjnego parafii pw. Św. Apostołów Piotra i Pawła w Kotach z 1687 roku (zbiory prywatne autora).

13. Henryk Gawelczyk „Ze wspólnego sztambucha część 2. Kronikarskie zapiski ks. Hoschecka o Tworogu, Kotach, Wiśniczach…”. Zeszyty Tarnogórskie 41, Tarnowskie Góry 2000.

14. Henryk Gawelczyk „Dzieje drewnianego kościoła w Kotach” – IX Tarnogórska Sesja Naukowa: „Architektura i sztuka sakralna na Górnym Śląsku II”, Miasteczko Śląskie. 1998.

15. Kaziemierz Scheffler „Wizerunki z dawnego Tworoga 7. Szkice o Tworogu i okolicy.”, Tworóg 1999.

16. Księgi metrykalne parafii Koty – Tworóg (www.familysearch.com).

17. Księgi metrykalne parafii Wielowieś (www.familysearch.com).

18. „Brynek – Połomia (Brynnek, Pohlom) – akta gruntowe dotyczące dóbr rycerskich aliodalnych (…)” – AP w Katowicach, zbiór 12/1514/0 sygn. 1.64/19733

19. Piotr Górecki „Ks. Karl (Karol) Urban (1864–1923)–górnośląski duszpasterz, badacz lokalnych dziejów” – Redakcja Wydawnictw Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2024.

20. Księgi metrykalne parafii pod wezwaniem św. Józefa w Sadowie (www.familysearch.com).

21. „Gothaisches Genealogisches Taschenbuch der Briefadeligen Häuser – Erster Jahrgang” – 1907.

22. „Grund-Acta des Dominii Koschentin über die zu Tworog belegene sub No 85. des Hypotheken Buchs verzeichnete, sogenannte Grenzmuehle, Namen des Besitzers Mathus Susczik, Franciska Kowollik”, AP w Katowicach, zbiór 12/384/0 sygn. 1152.

23. „Wappenbuch der Schlesischen Städte und Städtel”, Berlin 1870

24. Johann Georg Knie „Alpabetisch-Statistisch-Topographische Uebersicht alle Dörfer, Flecken, Städte und andern Orte der Königl. Preuß. Provinz Schlesien (…)” – wydania z 1830 i 1845 roku.

25. „Amtsblatt der Königlichen Oppelnschen Regierung”: Siebzehnter Band 1832 – No. 33 z 14 sierpnia 1832.

26. „Amtsblatt der Königlichen Regierung zu Oppeln pro 1843”: Achtundzwanzigster Band – No. 23 z 6 czerwca 1843.

27. Theodor Schück „Statistik des Regierungs-Bezirks Oppeln (…)”, Iserlohn 1860, str. 370.

28. „Breslauer Zeitung” nr 287/1863 z 24.06.1863 (www.sbc.org.pl).

29. Martin Lorenz „Geschichte der Joh. Logge zu Silberfels zu Beuthen O.S.”, 24.05.1913 Kattowitz

30. Muzeum Miedzi w Legnicy „Theodor Blätterbauer (1823-1906). Życie i twórczość”, Legnica 2024.

31. Księgi metrykalne ewangelickiej parafii pod wezwaniem Najświętszego Zbawiciela w Tarnowskich Górach – księga pogrzebów z lat 1864 – 1900 (https://siliusradicum.pl).

32. Informacja o śmierci Dr. Hugo von Rosenthala z „Tost-Gleiwitzer Kreisblatt” nr 15/1899 z 11.04.1899 (www.sbc.org.pl).

33. Opis pogrzebu Dr. Hugo von Rosenthala z „Der Oberschlesische Wanderer” nr 85/1899 (www.sbc.org.pl).

34. Fryderyk Zgodzaj „Dwa rogi”, Katowice – Tworóg 2013.

35. https://de.wikipedia.org/wiki/Karl_Grosser.

36. https://pl.wikipedia.org/wiki/Hugo_II_Henckel_von_Donnersmarck.

37. https://pl.wikipedia.org/wiki/Henckel_von_Donnersmarck .

38. Eduard van Delden „Schlesien: Illustierte Zeitschrift für die Pflege heimatlicher Kultur, 1908, Heft 1”.

39. https://pl.wikipedia.org/wiki/Edgar_Henckel-Gaschin_von_Donnersmarck.

40. https://pl.wikipedia.org/wiki/Henckel-Gaschin_von_Donnersmarck.

41. https://www.palac.krowiarki.org.

42. https://tupozytywnie.pl/1010-basniowa-kraina-donnersmarckow/.

43. Adolf Freiherr Maltzan „Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche. Provinz Schlesien” – Nicolaische Verlags – Buchhandlung R. Stricker. Berlina 1922.

44. „Der Oberschlesische Wanderer” nr 8/1929 (www.sbc.org.pl).

45. „Der Oberschlesische Wanderer” nr 28/1940 (www.sbc.org.pl).

46. Artykuł „100 lat temu w Brynku” - miesięcznik „TWG Kurier” nr 154, z dnia 8.11.2021.

47. Tlbrynek.edu.pl/historia/ w dniu 14.11.2025.

48. „Heimat Kalender des Kreises Teschen”, Jg. 2, 1942 (www.sbc.org.pl).

49. https://twg-kurier.pl/sport-i-turystyka/ogrod-botaniczny-w-brynku-ma-szanse-odzyskac-dawny-blask/ dnia 15.11.2025.

50. „Rewitalizacja ogrodu botanicznego przy Zespole Szkół Leśnych i Ekologicznych w Brynku” - https://tlbrynek.edu.pl/ogrod-botaniczny-w-brynku/ w dniu 15.11.2025.

51. „Brynnek – Brummeck – Brynek”, Skarbek nr 8 (216) z dnia 23.02.1998.

52. https://nto.pl/fotografia-z-wodzem/ar/4068461 w dniu 16.11.2025.

53. „Dokumenty dotyczące kupna majątku Tworóg przez Adolpha zu Hohenlohe-Ingelfingen Copia Vidimata dokumentu dotyczącego obciążenia hipoteki na rzecz spadkobierców poprzedniego właściciela hr. Andreasa von Renarda” – AP w Katowicach zbiór 12/384/0 sygn. 514.

54. „Rewitalizacja ogrodu botanicznego (od 2022 r.) – opis działań” – opracowanie przygotowane przez Dyrektor „Zespołu szkół leśnych i ekologicznych im. Stanisława Morawskiego” Agnieszkę Ohsmann.