Kościół świętego Antoniego z Padwy w Tworogu

O tym miejscu

Pierwszy kościół w Tworogu

Pierwszy kościół w postaci kaplicy przyzamkowej został wybudowany w Tworogu w 1666 roku (lub nieco po 1666 roku). Fundatorem kaplicy był pierwszy właściciel majoratu tworogowskiego hrabia Jerzy Leonard de Colonna. Kaplica w Tworogu zyskała nazwę kaplicy zamkowej dzięki temu, że została wybudowana w pobliżu, a dokładniej rzecz biorąc naprzeciw ówczesnej siedziby hrabiego - małego (starego) pałacu znajdującego się wówczas w miejscu, gdzie dzisiaj stoi budynek dawnego więzienia zamkowego (kamienica obok współczesnej plebanii w Tworogu) lub w jego najbliższym otoczeniu. Kościółek ten miał pierwotnie wymiary ok. 11 m x 6 m i stał w miejscu, w którym dzisiaj znajduje się część prezbiterium, a także środkowa część nawy poprzecznej kościoła (miejsce pomiędzy ławkami a ołtarzem). Wewnątrz dawnego kościółka znajdował się pierwotnie murowany ołtarz, a na nim pomalowana i pozłacana rzeźba św. Antoniego. W pierwszych latach istnienia kaplicy zamkowej Tworóg należał do parafii Wielowieś, gdzie znajdował się kościół parafialny, natomiast kościołem filialnym był drewniany kościółek pod wezwaniem św. Apostołów Piotra i Pawła w Kotach. Hrabia Colonna wyznaczył na swojego dziedzica syna swojej kuzynki, hrabiego Jan Franciszka Juliusza de Verdugo. Po objęciu władania w majoracie w 1684 roku hrabia ten doprowadził do powstania nowej parafii pod wezwaniem św. Apostołów Piotra i Pawła w Kotach. Miało to miejsce w Nysie dnia 13 czerwca 1687 roku, a więc w dzień wspomnienia św. Antoniego z Padwy. Kościołem parafialnym nowo powstałej parafii stał się drewniany kościółek w Kotach, natomiast kaplica zamkowa w Tworogu stała się kościołem filialnym. Nową parafię tworzyły wioski wchodzące w skład trzech różnych dóbr: Koty, Tworóg, Potępa i Wesoła (wioski kuźnicze w dobrach tworogowskich należące do hrabiego de Verdugo); Brynek, Połomia i Hanusek (miejscowości wchodzące w skład dóbr brynkowskich, należących wówczas do rodziny von Schultzendorf), a także Żyłka, Krupski i Lebkowy Młyn czyli Ziętek, wchodzące w skład dóbr strzeleckich, należących do spadkobierców Gustava de Colonna (brata Jerzego Leonarda). W roku powstania nowej parafii kaplica zamkowa w Tworogu była cała murowana i posiadała ozdobny fronton oraz posadzkę z cegły. Wewnątrz były trzy ołtarze, w tym główny ku czci św. Antoniego. Zamiast figury św. Antoniego w ołtarzu umieszczony był już prawdopodobnie obraz świętego, który na przestrzeni późniejszych lat zasłynął licznymi łaskami. [1] [2] [3] [5]

Po 1687 roku do kaplicy zamkowej od strony północnej dobudowano niewielki przedsionek wykonany z drewna i gliny. W latach 1714-1718 wybudowano nowy, murowany kościół parafialny w Kotach. W Tworogu natomiast, nie wiadomo dokładnie kiedy, dobudowano od strony wschodniej niewielką zakrystię (o wymiarach wewnętrznych 3,7 x 3,7 m), nad którą wzniesiono oratorium dla kolatora świątyni. Kwitł tu silny kult św. Antoniego z Padwy, którego obraz umieszczony w ołtarzu głównym przynosił liczne łaski. Zwieńczeniem tego kultu było powołanie do życia przez ówczesnego proboszcza Ignacego Wesołego vel. Wesseliego bractwa św. Antoniego. Miało to miejsce w dniu 15 lutego 1751 roku. [2] [3] [4]

Do powiększenia świątyni w Tworogu doszło w latach 60. XVIII wieku, kiedy Panem Tworoga był bardzo bogobojny hrabia Franciszek Józef von Colonna zu Fels auf Ranzenbach. Do kościoła od strony zachodniej dobudowano wtedy kruchtę boczną, w której urządzono kaplicę ku czci św. Jadwigi. W kaplicy znajdował się ołtarz z obrazem świętej Jadwigi Śląskiej. Obraz miał wymiary 2,54 m wysokości i 1,55 m szerokości i przedstawiał błogosławieństwo Pana Jezusa udzielone z krzyża w klasztorze trzebnickim św. Jadwidze (Pan Jezus obejmował św. Jadwigę swoją prawą ręką). Pod kaplicą hrabia Franciszek Józef de Colonna zlecił wykonanie krypty, w której po śmierci w dniu 2.10.1783 roku został pochowany. Oprócz hrabiego w krypcie spoczęła jego żona, hrabina Anna z d. de Bees (+1774) oraz emerytowana klucznica zamkowa Anna Sławikowska (+1770). Miejsce, w którym wchodziło się niegdyś do krypty położonej pod kaplicą św. Jadwigi zostało po ostatecznej przebudowie kościoła oznaczone jasnymi płytkami. Znajduje się ono przy prawym ołtarzu bocznym ku czci św. Józefa. [2] [3] [7]

Za czasów proboszcza ks. Walentego Hoschecka (lata 1785-1802) w kościele znajdował się ołtarz główny ze wspomnianym, łaskami słynącym obrazem św. Antoniego z Padwy (wzbogacony o blaszaną zasłonę pokrytą srebrem ze złotymi wstawkami, wykonaną na koszt hrabiego Franciszka Józefa de Colonna w 1782 roku) oraz dwa ołtarze boczne. Ołtarz główny miał wymiary 2,34 m x 1,19 m, a obraz ołtarzowy 120 cm x 52 cm. Prawy ołtarz boczny ku czci NMP usytuowany był przed wejściem do kaplicy św. Jadwigi. Lewy ołtarz boczny poświęcony był św. Leonardowi, patronowi fundatora kaplicy przyzamkowej w Tworogu – Leonarda de Colonna. [2] [3] [5]

Po lewej: łaskami słynący obraz św. Antoniego z Padwy, znajdujący się niegdyś w głównym ołtarzu tworoskiego kościoła (od 2024 roku znajduje się znowu wewnątrz świątyni). Po prawej: wygląd kościoła pod wezwaniem św. Antoniego z Padwy w Tworogu w latach 1769-1815 na szkicu autorstwa ks. Walentego Hoschecka, proboszcza w Tworogu i Kotach w latach 1785-1802. Widoczne: boczna kruchta dworska, czyli kaplica ku czci św. Jadwigi dobudowana do kościoła w Tworogu ok. 1769 roku oraz przedsionek wykonany „z drewna i gliny” pod koniec XVII wieku przez hrabiego Jana Franciszka Juliusza de Verdugo.

Kościół w Tworogu w latach 1817-1905

Na początku XIX wieku, z powodu ciągle rosnącej liczby mieszkańców parafii, mały kościółek, który prawdopodobnie rzadko kiedy mógł pomieścić wszystkich parafian, postanowiono powiększyć. Dzieła rozbudowy kościoła w Tworogu podjął się ksiądz Andrzej Zogłówek, proboszcz w latach 1802-1833. Kolator świątyni, ówczesny właściciel dóbr tworogowskich baron Karol von Gastheimb prawie całkowicie pokrył koszt rozbudowy. Projektantem nowo powstałej świątyni był znany wówczas na Śląsku architekt Christoph Worbs. Prace budowlane trwały w latach 1815-1817. Drewniany przedsionek rozebrano, a do istniejącego kościółka dobudowano nową część, czyli nawę główną i kilkukondygnacyjną wieżę (dzwonnicę). Stara wieżyczka na najstarszej części kościoła została usunięta, a na dachu nawy głównej wzniesiono nową, w której umieszczono najmniejszy dzwon z 1773 roku (ufundowany przez hrabinę Annę de Colonna, rodzoną de Bees). Pozostałe dzwony (ku czci Bogurodzicy Niepokalanie Poczętej oraz mniejszy, ku czci św. Jana Ewangelisty) umieszczono w dzwonnicy na szczycie wieży kościelnej. [3] [4] [6]

Wygląd kościoła pod wezwaniem św. Antoniego z Padwy w Tworogu w latach 1817-1905. Widoczne: najstarsza część kościoła, tzw. kaplica zamkowa z 1666 roku z dobudowaną kruchtą dworską z ok. 1769 roku (kaplicą św. Jadwigi) oraz dobudowana w latach 1815-1817 nawa główna i wieża z charakterystyczną kopułą.

Jak wyglądało wnętrze kościoła ukończonego w 1817 roku? Na dzień dzisiejszy brakuje dostatecznej wiedzy na ten temat. Na podstawie schematu świątyni wykonanego na początku XX wieku na potrzeby jej przebudowy możemy uczynić jednak pewne założenia. Według wspomnianego schematu, po wejściu do kościoła głównymi drzwiami w wieży kościelnej, po prawej stronie sieni znajdowały się schody prowadzące na chór. Ławki w nawie głównej ustawione były od słupów podtrzymujących chór po miejsce wyznaczone przez drugie łuki ścienne (do połowy tych łuków). Było ich ok. 10 po każdej ze stron, czyli w sumie 20. Na końcu nawy głównej znajdowały się ołtarze boczne. Bezpośrednio za nawą główną, po lewej stronie patrząc od wejścia do świątyni, na pewnej wysokości znajdowała się ambona oraz oratorium dla kolatora kościoła. W tym miejscu zaczynały się wnętrza najstarszej części kościoła – XVII wiecznej „kaplicy zamkowej”. Z lewej strony za lożą kolatorską wchodziło się do zakrystii. Z prawej strony było natomiast wejście do kaplicy św. Jadwigi, ufundowanej w XVIII wieku przez hrabiego Colonnę. W prezbiterium pozostał prawdopodobnie dawny ołtarz z obrazem św. Antoniego. Według schematu zamieszczonego poniżej, zachowano również ołtarz św. Jadwigi w kruchcie bocznej. [4]

Rzut wnętrza kościoła w Tworogu, istniejącego w latach 1817-1905. Prawa strona to dawna kaplica zamkowa z XVII wieku. Lewa strona to nawa główna i dzwonnica, części dobudowane w latach 1815-1817, które przetrwały do dzisiaj. Źródło: [4] - 15223 („Bauliche unterhaltung der Pfaar u. Kirchen Gebäude in Tworog 1902-1905”)

Po powstaniu nowego, znacznie większego budynku kościelnego w Tworogu, w parafii pod wezwaniem św. Apostołów Piotra i Pawła w Kotach zaczęły funkcjonować dwie równorzędne świątynie pod względem wielkości. To prawdopodobnie wtedy wspólną parafię zaczęto nazywać parafią pod wezwaniem św. Antoniego w Tworogu, a kościół w Kotach zaczęto traktować jako tzw. „mater adiuncta”, czyli „matkę przyłączoną”.

W 1830 roku, a więc zaledwie 13 lat od ukończenia budowy świątyni, trzeba było dokonać jej gruntownego remontu. Prawdopodobnie ktoś popełnił błąd w sztuce budowlanej i w sklepieniu kościoła pojawiły się niebezpieczne rysy. [3]

W 1834 roku zakupiono do kościoła nowe organy. Stare, pochodzące prawdopodobnie jeszcze z XVII lub XVIII wieku, a zakupione przez „niejakiego Knapa” nie nadawały się już do użytku (już pod koniec XVIII wieku ks. Hoscheck, proboszcz-kronikarz pisał, że były mocno rozstrojone). Na zakup nowych zorganizowano specjalną zbiórkę pieniężną. Nie wiadomo dlaczego, ale nowy instrument już zaledwie po 12 latach nadawał się do remontu. Na przeprowadzenie takiego nie wyraził zgody ówczesny patron świątyni, książę Adolf zu Hohenlohe-Ingelfingen, który wraz z członkami rodziny i urzędnikami pokrył w 1834 roku znaczną część kosztów instrumentu. Do wymiany organów doszło dopiero w 1901 roku, kiedy proboszczem był ks. Mikołaj Knossala. Nowy instrument do kościoła w Tworogu wykonała firma „Schlag & Söhne” ze Świdnicy za cenę 4975 Marek (2/3 kosztów pokrył ówczesny opiekun świątyni książę Carl Gottfried zu Hohenlohe-Ingelfingen z Koszęcina). Odbioru nowych organów kościelnych 3 maja 1901 roku dokonał królewski seminaryjny nauczyciel muzyki z Pyskowic Erdmann Emanuel Wittor. [4]

Na początku lat 90. XIX wieku na powierzchni jednego z dwóch głównych dzwonów umieszczonych w wieży kościelnej powstało pęknięcie. 26 czerwca 1894 roku zamontowano nowy dzwon, którego całkowity koszt wyniósł 407 marek i 70 fenigów (2/3 kosztów pokrył książę Fryderyk Wilhelm zu Hohenlohe-Ingelfingen z Koszęcina). Dzwon odlany w Opolu przez mistrza odlewniczego Carla Löscha miał wygrawerowany wizerunek św. Antoniego i był opatrzony inskrypcją. [4]

Kościół zbudowany w 1817 roku przetrwał w takiej postaci do 1905 roku, kiedy znowu stał się za ciasny i postanowiono go po raz kolejny rozbudować.

Kościół po przebudowie przeprowadzonej w latach 1905-1906 po dzień dzisiejszy

Liczba mieszkańców Tworoga ciągle rosła, więc kościół stawał się za ciasny dla parafian. Wtedy to z inicjatywy ówczesnego proboszcza księdza Mikołaja Knossali, przebudowano go ponownie. Rozebrano najstarszą część kościoła z kaplicą św. Jadwigi i zakrystią. W tym miejscu dobudowano obszerną nawę poprzeczną, do której przybudowano nowe prezbiterium oraz dwie zakrystie. Podwyższono wieżę o jedno piętro i wymieniono jej kopułę. W nowej dzwonnicy umieszczono tym razem trzy dzwony: jeden z 1713 roku, drugi z 1894 roku i dodano nowo zakupiony dzwon: „Soli Deo Gloria” („Chwała tylko Bogu”) odlany w hucie „Bochumer Verein” w Bochum. Projektantem przebudowanej świątyni był znany niemiecki architekt Ludwik Schneider.

Na zdjęciu wykonanym w 1905 roku uwieczniono ówczesnego proboszcza parafii kotowsko - tworogowskiej księdza Mikołaja Knossalę na tle przebudowywanego kościoła w Tworogu. Widoczne: brak już rozebranej najstarszej części kościoła – dawnej kaplicy zamkowej z kruchtą św. Jadwigi oraz mury budowanej nawy poprzecznej, prezbiterium i zakrystii. Na wieży kościoła brakuje już też dawnej kopuły.

O zburzeniu dawnej kaplicy zamkowej i wybudowaniu w tym miejscu obszernej nawy, informowała gazeta „Katolik” z dnia 07.01.1905 roku: „Tutejszy kościół św. Antoniego zostanie w tym roku powiększony. Przednia część kościoła, to jest dawniejsza kaplica św. Antoniego, pochodząca z roku 1666, zostanie rozebrana i na jej miejscu stanie nawa kościoła, tak że cały kościół będzie miał kształt krzyża”. [9]