Kaplica pw. Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny w Świniowicach

O tym miejscu

Miejscowość, w której się znalazłeś zaliczana jest wraz z Połomią i Wojską do najstarszych w gminie Tworóg. Pierwsze wzmianki o Świniowicach pochodzą z przełomu XIII i XIV wieku. W porównaniu z sędziwym wiekiem wioski, kaplica przed którą stoisz ma stosunkowo niewiele lat. Jej budowę zakończono w 1901 roku. Zapraszamy do zapoznania się z historią Świniowic oraz stojącej w tym miejscu kaplicy pod wezwaniem Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny.

Krótka historia Świniowic

Świniowice już od najdawniejszych czasów otoczone były lasami, co pośrednio wpłynęło na genezę nazwy miejscowości. Jedna z teorii głosi, że nazwa wioski pochodzi od tego, że w średniowieczu jej mieszkańcy zajmowali się wypasem świń w okolicznych lasach, w których rosły dęby i buki. Inna nawiązuje do występujących na tych terenach licznych dzikich świń. W „Księdze uposażeń biskupstwa wrocławskiego” („Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis”) spisanej w latach 1295-1305 miejscowość wymieniona została jako Swoynowitz. W księdze tej zanotowano następujące zdanie: „Item Swoynowitz solvitur decima more polonico et valet V urnus mellis”, co oznacza „Także Świniowice zgodnie z polskim zwyczajem oddają dziesięcinę równą 5 dzbanom miodu” [2]. Jak zauważył pasjonat lokalnej historii Kazimierz Scheffler w opracowaniu „Tworóg. Zarys dziejów.”, w okresie od X do XIII wieku panowie feudalni zakładali wioski służebne [1]. Taką wioską feudalną względem Toszka miały być Świniowice. Jej mieszkańcy wypełniając powinność wobec swoich panów zajmowali się wypasem świń. Teren wokół wioski był bogaty w buki i dęby, a żołędzie i bukwie były przysmakami tych zwierząt [1]. Poddani ze Świniowic zajmowali się również bartnictwem, o czym świadczy fakt oddawania biskupowi dziesięciny w postaci miodu.

Do XVI wieku to Świniowice były główną osadą na ziemiach tworoskich, o czym wspomina Walenty Roździeński w dziele „Officina Ferraria”, przy okazji opisu kuźnic z Tworoga i Kotów: „Te kuźnice zasiadły na gruncie Swinowskim” [3]. Miejscowość należała do 1666 roku do dóbr toszeckich.

W miarę rozwoju hutnictwa w osadach kuźniczych nad rzeką Stołą to one przejmowały rolę wiodącą na tych ziemiach. W 1666 roku, po śmierci ówczesnego właściciela dóbr toszeckich hrabiego Caspara de Colonna, na mocy testamentu sporządzonego przez niego wydzielono z tych dóbr wioski Tworóg, Świniowice, Koty, Potępę, Wesołą, Świbie, Wiśnicze, Kieleczkę oraz Raduń [4]. Ziemie te odziedziczył syn Caspara Jerzy Leonard de Colonna. Hrabia ten obrał na główną siedzibę Tworóg. Najpóźniej od tego momentu Świniowice utraciły status głównej wioski na tych ziemiach, które zaczęto nazywać dobrami tworoskimi (hrabia uczynił z tych ziem majorat). Po śmierci Colonny w 1684 roku kolejnymi właścicielami dóbr byli: Jan Franciszek Juliusz de Verdugo (1684-1712), Jan Leopold de Verdugo (1712-1740), Fryderyk Wilhelm de Verdugo i jego matka Anna de Verdugo (1740-1757), Franciszek Józef de Colonna (1757-1783), Philipp Colonna von Fels (1783-1807), Charlotta von Gaschin (1807-1812), Karol von Gastheimb (1813-1824) oraz Andreas von Renard (1825). 8 grudnia 1825 roku dobra tworoskie (bez Świbia, Wiśnicz, Kieleczki, Czarkowa i Radunii), a więc też Świniowice zakupił książę zu Hohenlohe-Ingelfingen z Koszęcina. 2 stycznia 1826 roku zostały one włączone do Fideikomisu Koszęcińskiego. W latach 1826-1945 należały do przedstawicieli tego rodu (księcia Adolfa zu Hohenlohe-Ingelfingen w latach 1826-1873, księcia Fryderyka Wilhelma w latach 1873-1895 oraz do księcia Carla Gottfrieda w latach 1895-1945). [4] [6] [19]

Świniowice od zawsze były wioską typowo rolniczą. Spośród 118 mieszkańców w 1783 roku aż 10 rodzin posiadało status wolnych kmieci (niem. Bauern), a rodzin zagrodników było dziewięć [5]. Zakładając, że przeciętna rodzina liczyła wówczas 5 lub 6 osób uświadamiamy sobie, że prawie wszystkie rodziny posiadały gospodarstwa rolne. W 1830 roku w Świniowicach mieszkało już 197 osób [7]. Wszyscy byli katolikami, a wioska od niepamiętnych czasów należała do parafii pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP w Wielowsi. W 1845 roku pośród 261 mieszkańców był już jeden ewangelik [8]. Tym protestantem był Gustav Deegen, leśniczy rewirowy w Świniowicach w latach 1840-1847. Wcześniejsi leśniczowie Joseph Mocny i Franz Kurka byli katolikami. Kolejnymi leśniczymi po Gustavie Deegenie byli: były nadleśniczy w Tworogu w latach 1830-1847 Conrad Waiblinger (1847-1873), Carl Grzyb (1873-1911), Reinhold Ertel (1911-1920) i Karl Schupke (1920-1945). Leśnictwo rewirowe Świniowice podlegało Nadleśnictwu w Tworogu (do 1945 roku). Rewir świniowicki tworzyły lasy sięgające od wschodu do granic Tworoga, od południowego wschodu do Brzeźnicy, od północnego wschodu do granic Kotów i Wesołej, a od północy do Potępy i Ziętka. [6] [10] [11]

Od niepamiętnych lat w Świniowicach znajdowała się też karczma. Ksiądz Walenty Hoscheck, proboszcz w Tworogu w latach 1785-1802 oraz kronikarz ówczesnych czasów, naniósł ją na mapie wykonanej w 1786 roku, w miejscu początku zabudowań wioski od strony wschodniej, tj. przy skrzyżowaniu dzisiejszych ulic Strażackiej i Wiejskiej [12]. Właścicielami bądź dzierżawcami karczmy w XIX wieku były m.in. rodziny Prentky i Kubica [15] [16]. Na początku XX wieku gospodę przejął Adolf Wuttke, który został zastrzelony w dniu wybuchu III Powstania Śląskiego, czyli 3 maja 1921 roku [17].

W XIX wieku istniał w Świniowicach folwark należący do dworu w Tworogu (przy skrzyżowaniu dzisiejszej ulicy Wiejskiej z Młyńską) oraz owczarnia (przy ulicy Młyńskiej) [9] [13]. Od północy przy potoku Ligansja (przy współczesnych stawach rybnych) znajdował się młyn zbożowy nazywany Młynem Bazana (niem. Basan Mühle). Pod koniec lat 70. XIX wieku wybudowano w miejscowości budynek szkolny. Nauczanie w nowej szkole rozpoczęto 1 września 1880 roku, a pierwszym kierownikiem szkoły był Johann Kowalski, którego w 1888 roku przeniesiono na stanowisko Rektora do Tworoga [14] [21].

W 1887 roku powołano też do życia Związek Sikawkowy, który dał początek działalności ochotniczej straży pożarnej [20]. Remiza strażacka znajduje się przy skrzyżowaniu dzisiejszych ulic Wiejskiej, Szkolnej i Młyńskiej. Po drugiej stronie drogi na przysiółek Wykierz (przy ulicy Szkolnej) stoi budynek po byłej szkole wybudowany prawdopodobnie w 1879 roku [15].

Najważniejsze budynki w Świniowicach na pocztówce z początku XX wieku: gospoda Wuttkego, kaplica pod wezwaniem Nawiedzenia NMP, leśniczówka i szkoła podstawowa. Źródło: album „Gmina Tworóg Dawniej”.

Kaplica pod wezwaniem Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny

Pomysł wybudowania kaplicy dla wiernych ze Świniowic zrodził się podczas wesela wiejskiego w 1884 roku. Od tego momentu aż do ukończenia budowy minęło 17 lat. Poświęcenie i oddanie do użytku budowli odbyło się 7 lipca 1901 roku [18]. Wincenty Bartoszek, ówczesny sołtys wioski, do istniejących dokumentów z budowy dodał pismo, w którym zamieścił następującą treść:

„Pierwsze wspomnienie o budowie Kaplitzy w Świniowicach pojawiło się na weselu u Marcelina Zubra w 1884 roku pomiędzy starostami Piotrem Kalusem i Wincentym Bartoschkiem. Pierwszy protokół o ofiarach na budowę kaplicy spisał nauczyciel z Potempy Kaluza w 1885 roku, 4 stycznia, wtedy podjęto zobowiązanie składania ofiar zagonowych. 7 lipca  1901 dokończono za pomocą Bożą podjętego dzieła i poświęcono budynek na Chwałę Bożą. Poświęcenia dokonali Przewielebny Ks. Cigler z Schieroth, Pan Dziekan Lebek z Wischnitz, biskupi sekretarz Przewielebny Pan Ks. Gans z Wielowsi.” [18]

Miejsce jakie zostało wybrane na wzniesienie kaplicy nie było przypadkowe. Już co najmniej od końca XVIII wieku stał tutaj bowiem krzyż [24]. Obecny pochodzi z 1878 roku.

Kaplica po kilku zmianach służy wiernym do czasów współczesnych. Od 1980 roku z polecenia Ks. Biskupa Alfonsa Nossola dla ludności starszej odprawiana jest tu w każdą niedzielę msza św., na którą przychodzi znaczna część mieszkańców Świniowic [18]. Od 2019 roku na Święta Bożego Narodzenia przy kaplicy urządzana jest Szopka Betlejemska, w zagrodzie której umieszcza się żywe zwierzęta (m.in. kozy, owce, alpaki, osiołki, kury, gołębie) [23]. Dzięki licznie porozwieszanych iluminacjach, świniowicka „Betlyjka” robi niezwykłe wrażenie i jest bez wątpienia jedną z największych atrakcji Świniowic.

[TABLE]

Na kompilacji zdjęć: 1-Wnętrze kaplicy w Świniowicach; 2-Kaplica w Świniowicach w październiku 2025 roku; 3-„Żywa Szopka Betlejemska” w okresie Świąt Bożego Narodzenia; 4-Zwierzęta w „Żywej Szopce” w Świniowicach. Źródło zdjęcia 3 [22]

Opracował: Michał Dramski.

2025 rok.

Źródła:

1. Kazimierz Scheffler „Tworóg. Zarys dziejów.”, Tworóg 1997.

2. Księga uposażeń Biskupstwa Wrocławskiego „Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis” (www.dokumentyslaska.pl)

3. Walenty Rozdzieński „Officina Ferraria”, poemat z 1612 roku, Wydanie cyfrowe ilustrowane, Wybór według skrótu Romana Pollaka sporządzonego w roku 1933 z unikatu Biblioteki Kapituły Gnieźnieńskiej, Wratislavie Anno MMXIII, Projekt Winterisle 2013.

4. Alfons Nowack „Reichsgrafen Colonna, Freiherrn von Fels, auf Gross-Strehlitz, Tost und Tworog in Oberschlesien”, Gross-Strehlitz, Verlag von A. Wilpert 1902.

5. Friedrich Albert Zimmermann „Beiträge zur Beschreibung von Schlesien, zweiter Band”, Brzeg 1783.

6. AP w Katowicach, zbiór 12/384/0 sygn. 514, 363, 2650, 2677.

7. Johann Georg Knie „Alphabetisch Statistisch topografische Ueberischt (…) der Provinz Schlesien”, 1830.

8. Johann Georg Knie „Alphabetisch Statistisch topografische Ueberischt (…) der Provinz Schlesien”, 1845.

9. Felix Triest „Topographisches Handbuch von Oberschlesien”, Breslau 1865.

10. Michał Dramski „Historie rodzin urzędników leśnych książąt Hohenlohe z Koszęcina. Rodziny: Dziallas-Szyma-Schupke.” powrotprzodkow.blogspot.com

11. Michał Dramski „Gustav Deegen – leśniczy i kierownik urzędu stanu cywilnego.” powrotprzodkow.blogspot.com

12. Henryk Gawelczyk „Ze wspólnego sztambucha część 2. Kronikarskie zapiski ks. Hoschecka o Tworogu, Kotach, Wiśniczach…”. Zeszyty Tarnogórskie 41, Tarnowskie Góry 2000.

13. Mapa von Pannwitza z 1827 roku – Staats Bibliothek Berlin.

14. „Szkolna i Gminna Kronika Parafii Wielowieś” – Gminny Ośrodek Kultury Wielowieś 2023.

15. Barbara Bednarczyk „Elektroniczny inwentarz archiwalny zespołu (zbioru): Archiwum Książąt Hohenlohe – Ingelfingen z Koszęcina z lat 1454-1945” – AP w Katowicach.

16. Akta z Urzędu Stanu Cywilnego w Tworogu z lat 1874-1910 (www.szukajwarchiwach.gov.pl).

17. Akt zgonu nr 18/1921 z Urzędu Stanu Cywilnego w Tworogu z dnia 4 maja 1921 roku (AP w Katowicach, zbiór 12/2758/0/3 sygn. 148

18. https://parafia-wielowies.pl/krotka-historia-naszej-parafii w dniu 17.11.2025.

19. Miesięcznik samorządowy Gminy Tworóg TWG Kurier, numery: 181 (z 8.04.2024), 191 (z 10.03.2025).

20. Artykuł „Świniowice” – opracował M.F. przy współpracy F. Zgodzaja, 1998.

21. „Der Oberschlesische Wanderer” nr 8/1888 (www.sbc.org.pl).

22. https://gliwice.gosc.pl/gal/spis/7327171.Swiniowicka-Betlyjka w dniu 29.11.2025

23. Oficjalny profil Gminy Wielowieś na facebook.com, post z 29.12.2019.

24. Mapa Christiana von Massenbacha z 1796 roku (Staatsbibliothek Berlin)