Dom przy placu Wolności 1 w Tworogu, czyli tzw. „szpital”.

O tym miejscu

Pierwszy szpital (w gwarze ludowej szpitol), który właściwie pełnił rolę domu opieki społecznej, powstał w Tworogu jeszcze w XVII bądź na początku XVIII wieku. Został wybudowany na zlecenie hrabiego Jerzego Leonarda de Colonna, Pana Tworoga w latach 1666-1684. W budynku tym mieściły się prawdopodobnie trzy izby mieszkalne (dla trzech różnych rodzin) [3]. O istnieniu przytułku informował pod koniec XVIII w. ówczesny proboszcz w Tworogu ks. Walenty Hoscheck. W spisie osób, które w okresie wielkanocnym w 1788 r. przyjęły Komunię Św. Hoscheck wymienił mieszkańców tego domu. Byli nimi bednarz Franz Gronner, jego matka Maria z d. Opala (po drugim mężu Reiss) oraz jej dwie córki Anna i Maria; Peter Kolasa i jego żona Maria Mlenek, a także Matusz i Andress Poloczek [5].

Obecnym mieszkańcom Tworoga jako szpitol znany jest budynek znajdujący się przy Placu Wolności 1. Został wybudowany w latach 1827-1828 przez ówczesnego Pana Tworoga, księcia Adolfa zu Hohenlohe-Ingelfingen, prawdopodobnie w miejscu lub w okolicy dawnego szpitala. Kamień węgielny położono 3 sierpnia 1827 roku [2] [7]. W kamieniu wmurowana została żelazna płytka z napisem: „der Vorsehung dankend für die Genesung des Königs Majestät gründeten Sr. Durchlaucht der Prinz Adolph zu Hohenlohe-Ingelfingen für kranke und nothdürftige Unterthanen der Herrschaft Tworog dieses Hospital durch legung des Grundsteins am 3 August 1827” (W podziękowaniu dla Opatrzności za wyzdrowienie Jego Wysokości Króla, Jego Książęca Mość Książę Adolf zu Hohenlohe-Ingelfingen założył dla chorych i potrzebujących poddanych z dóbr tworoskich ten szpital kładąc kamień węgielny 3 sierpnia 1827) [2]. Budowlę oficjalnie przekazano do użytku 19 listopada 1828 roku [8], co potwierdza specjalnie sporządzony na tę okoliczność dokument statutowy przytułku. Zasady zamieszczone w statucie były następujące:

W szpitalu utrzymywanych będzie 6 osób mieszkających w nim na stałe.

Do stałego zamieszkania w przytułku uprawnieni będą wyłącznie zubożali poddani, którzy urodzili się w granicach dóbr tworoskich, bądź tacy, którzy tu mieszkali.

Osoby płci męskiej muszą mieć więcej niż 60 lat, płci żeńskiej więcej niż 50 lat. W przypadku kalek lub osób schorowanych nie zdolnych do pracy wiek nie będzie miał znaczenia.

Warunkiem przyjęcia do przytułku jest posiadanie świadectwa o życiu w niezawinionej biedzie oraz o prowadzeniu moralnego trybu życia.

Przy prawidłowym prowadzeniu się prawo do mieszkania w przytułku obowiązuje aż do śmierci, jednak każdorazowe wykroczenie, za które grozi kara pozbawienia wolności na więcej niż trzy dni, będzie skutkować wydaleniem z przytułku.

Hospitalizowani otrzymają oprócz darmowego mieszkania i darmowego opału po 15 srebrnych groszy miesięcznie, 2 garnce (po 3,5 litra) ziarna zboża i 4 garnce ziemniaków każdy.

Każdego 3 sierpnia danego roku każdy mieszkaniec szpitala otrzyma dodatkowo 2 talary pruskie z kapitału Koenigsbergera (Salomon Koenigberger był dzierżawcą dworskich ziem w Tworogu w latach 1826-1836, tj. w okresie kiedy spisano statut) na ubrania oraz co trzy lata jeden płaszcz.

Hospitalizowani, którzy zachorują, będą leczeni przez urzędującego książęcego lekarza na rachunek Dominium. [1]

Po lewej: fundator tworoskiego szpitola, zbudowanego w latach 1827-1828, a zarazem właściciel dóbr tworoskich w latach 1826-1873 książę Adolf zu Hohenlohe-Ingelfingen. Po prawej: budynek tworoskiego szpitola w czasach współczesnych.

Nad drzwiami wejściowymi do budynku umieszczona została inskrypcja w języku łacińskim, która przetrwała do czasów współczesnych, a która po przetłumaczeniu brzmi „Wtedy mnie zbudował Adolf Książę Hohenlohe poświęcając biednym: ponieważ król wyzdrowiał.” W łacińskim zdaniu wyróżniono niektóre litery, które traktowane jako rzymskie cyfry dają w sumie liczbę 1827, czyli rok rozpoczęcia budowy. [10]

Wokół faktu zbudowania tego przytułku powstała legenda. Ulubionym zajęciem księcia Adolfa były polowania. Podczas jednego z nich miał przemówić do niego jeleń i oznajmić mu, że jest złym człowiekiem. Na to książę Adolf miał się mocno wzruszyć i wybudować opisywany szpitol [9]. W rzeczywistości jednak nowy przytułek dla biednych został wybudowany w podziękowaniu dla Opatrzności, która sprawiła, iż król pruski Fryderyk Wilhelm III wyzdrowiał z ciężkiej choroby (wysoka gorączka, która pojawiła się u króla pruskiego w grudniu 1826 roku na skutek podwójnego złamania kości goleniowej oraz zapalenia śluzówek układu oddechowego) [11]. Budynek wzniesiono z drewna, ściany otynkowano, a dach został pokryty gontem [4].

Napis w języku łacińskim umieszczony nad drzwiami wejściowymi do tworoskiego szpitola.

Książę Adolf zu Hohenlohe-Ingelfingen w latach 1828-1831 mieszkał wraz ze służbą, swoimi najważniejszymi urzędnikami i lekarzami w pałacu w Tworogu. Zachował się ustny przekaz dawnych mieszkańców naszej miejscowości, który głosił, iż lekarze księcia dokonywali w szpitolu sekcji zwłok [10]. Książęcymi lekarzami byli wówczas Wilhelm Denninger, Ernst Huntemann i Franz Josch. W tekście opisującym tutejszy pałac (patrz tablica przed urzędem gminy) przedstawiona została historia serii tragicznych zgonów, do których doszło w czasie kiedy książę Adolf mieszkał w tworoskim zamku. Jednym z takich tajemniczych zgonów był zgon służącej Hedwig Suszek, która zmarła rzekomo na marskość wątroby. O przyczynie zgonu poinformował ówczesnego proboszcza Zogłówka jeden z lekarzy księcia – doktor Huntemann (prawdopodobnie po wcześniej dokonanej sekcji zwłok) [6].

Wspomniany wyżej ks. Zogłówek vel. Zoglowek, proboszcz w Tworogu od 1802 roku, zmarł 4 marca 1833 roku, ale wcześniej bo 15 lutego wspomnianego roku, spisał testament, na mocy którego ustanowił specjalną fundację na rzecz biednych mieszkańców dóbr tworoskich. Fundację stanowił kapitał w wysokości 600 talarów pruskich. Roczne odsetki od tego kapitału w wysokości 60 talarów zapisane zostały gospodyni domowej księdza Zogłówka Franciszce Zakrzowsky. Pobierała je aż do śmierci u kupca Johanna Peschke w Lublińcu jako swego rodzaju emeryturę (kwartalnie w wysokości po 15 talarów). Po jej śmierci roczne odsetki od 600 talarów, tj. prawdopodobnie 60 talarów, miały umożliwić utrzymanie dodatkowych dwóch osób, umieszczonych za zgodą księcia z Koszęcina w szpitolu. Kandydatów na mieszkańców przytułku utrzymywanych z fundacji ks. Zogłówka miał każdorazowo proponować księciu aktualnie urzędujący proboszcz w Tworogu. Zapis wszedł w życie w dniu śmierci Franciszki Zakrzowski tj. 23 marca 1850 roku. Książę Adolf zu Hohenlohe wyraził zgodę na umieszczenie dwóch kolejnych osób w tworoskim szpitolu, ale pod jednym warunkiem: osoby te miały utrzymywać się wyłącznie z przyznanego im kapitału z fundacji tj. prawdopodobnie z kwoty 30 talarów pruskich na rok dla jednej osoby, co na miesiąc stanowiło kwotę 2,5 talarów. W porównaniu z otrzymywaną kwotą pieniężną przez statutowych mieszkańców przytułku, która wynosiła 7 talarów rocznie, była to kwota znacznie wyższa. Należy jednak pamiętać, że mieszkańcy statutowi otrzymywali jeszcze deputat w postaci naturaliów takich jak żyto, ziemniaki czy drewno opałowe (karpinę w ilości 16 klasterów rocznie na wszystkich mieszkańców), które nie zostały przyznane mieszkańcom z fundacji Zogłówka. [1]

Czasami w szpitolu mieszkały osoby nie zaliczane do żadnej z opisanych powyżej grup. Tak zdarzało się na przykład kiedy spłonął czyjś dobytek i całe rodziny zostawały bez dachu nad głową. Niekiedy też w sposób podstępny do przytułku wprowadzały się nieproszone osoby. Na trochę innych zasadach w szpitolu mieszkała w latach 1858-1877 wdowa po gajowym Józefie Mazurze, Maria Mazur z d. Herrmann, która utrzymywała się sama i korzystała tylko z gratisowego mieszkania. W tabeli zamieszczono wykaz osób mieszkających w tworoskim szpitalu w XIX wieku, z podziałem na tzw. mieszkańców beneficjalnych utrzymywanych z kasy dworskiej, mieszkańców utrzymywanych z fundacji ks. Zogłówka oraz innych mieszkańców. [1]

Wykaz mieszkańców szpitola w XIX wieku [1]

Po tragicznych w skutkach latach nieurodzajów i zaraz tyfusu głodowego oraz czerwonki w latach 1846-1848, w 1851 roku doszło do kolejnych nieurodzajów, co w konsekwencji doprowadziło do wzrostu cen żywności. W związku z tym, w czerwcu 1852 roku tworogowscy szpitalnicy zwrócili się do księcia z wnioskiem o przyznanie im niewielkiego dodatku, który ułatwił by im „przeżycie chociażby do następnych żniw”. Dostali jednak odpowiedź odmowną. Swoją prośbę ponowili w 1855 roku, jednak i wówczas książę odmówił dodatkowej zapomogi.

Za dostarczenie deputatu do szpitola odpowiedzialny był każdorazowo aktualnie urzędujący dzierżawca dworskich ziem w Tworogu. W sierpniu 1853 roku zamiast deputatu w naturaliach ówczesny dzierżawca dworski Wilhelm Etzler wypłacił mieszkańcom przytułku równowartość naturaliów w gotówce (w kwocie 1 talara i 15 srebrnych groszy dla każdej osoby). Prawdopodobnie było to spowodowane brakami w pańskich spichlerzach, powstałymi na skutek słabych zbiorów z lat poprzednich.

Pomimo tego, iż zamieszkanie w szpitolu nie gwarantowało spokojnego, błogiego życia to jednak gwarantowało dach nad głową, ciepły kąt w zimne dni, wyżywienie oraz łóżko do spania. Nierzadko zdarzało się, że podania wnioskodawców były odrzucane ze względu na brak wolnych mieszkań. Tak stało się na przykład w 1858 roku, kiedy odrzucono prośbę Wojciecha vel. Alberta (Adalberta) Kamińskiego. Osoba ta spełniała wszystkie kryteria określone statutem, a do tego była weteranem wojennym z kampanii przeciwko Napoleonowi w latach 1813/14, co dla księcia Adolfa jako uczestnika tej kampanii miało wielkie znaczenie. Pomimo tego prośba Kamińskiego musiała zostać odrzucona właśnie ze względu na brak wolnych pokoi. Odrzucone zostało również podanie Alberta von Zanthiera w 1871 roku. Zanthier służył w dobrach księcia Adolfa z Koszęcina jako inspektor gospodarczy w Strzebiniu. Posiadał jednak niełatwy charakter, co mogło przyczynić się do tego, że stracił swoją posiadłość i został bez dachu nad głową („byłem prześladowany przez złośliwych ludzi i straciłem przez to cały dobytek”). Przewidując pojawienie się możliwych konfliktów z pozostałymi mieszkańcami przytułku, zarówno ówczesny proboszcz ks. Monem, jak i dyrektor dóbr książęcych Brause byli przeciwni przyjęcia Zanthiera do szpitola. [1]

Wewnątrz budynku szpitola znajdowało się 8 pomieszczeń. W centrum znajdował się hol w kształcie krzyża. Plan wnętrz budynku ukazuje szkic wykonany 20 maja 1875 roku przez Heinricha Kattnera, dworskiego zarządcy tartaku w Tworogu.

Plan wnętrz tworoskiego szpitola na szkicu wykonanym 20 maja 1875 roku przez ówczesnego dworskiego zarządcę tartaku Heinricha Kattnera. Według opisu zamieszczonego przez Kattnera pod rysunkiem w poszczególnych pomieszczeniach znajdowały się: a – pokój zamieszkały wtedy przez Marię Mazur; b – komora, z której korzystała Maria Mazur; c – wolny pokój; d – wolny pokój; e – kuchnia; f – pokój zamieszkany wówczas przez Marię Rother i Jadwigę Bregula; h – pokój zamieszkany wówczas przez Marię Macioszek i Marię Poloczek; g – pokój, w którym znajdowała się kostnica. Wymiary: 67 stóp (ok. 21 m) na 31 stopy (ok. 10 m). Źródło: [1]

Przyjmowanie osób do szpitola odbywało się przeważnie w następujący sposób: w liście adresowanym do książęcej kancelarii w Koszęcinie proboszcz z Tworoga wskazywał kandydatów bądź kandydata na wolne miejsce, kancelaria przedkładała petycję proboszcza księciu, a ten zatwierdzał wybór księdza. W 1875 roku książę Friedrich Wilhelm zu Hohenlohe-Ingelfingen, nowy właściciel Tworoga, zmienił zasady przyjmowania osób do tworoskiego szpitola. Na osobę wskazującą możliwych kandydatów do przyjęcia w przytułku wyznaczył zarządcę tartaku. Po Kattnerze, który jeszcze w tym samym roku odszedł ze służby w dobrach księcia z Koszęcina, administratorem książęcej Brettmühle (Brettmühle – dosłownie młyn do cięcia desek, piła, tartak) w Tworogu został nauczyciel z Bruśka Carl Stahr. [1]

Budynek szpitola służył jako przytułek jeszcze w XX wieku. Do czasów I wojny światowej zasady statutowe przytułku prawdopodobnie się nie zmieniały, a jego wnętrza dalej zajmowały osoby biedne i schorowane związane z Tworogiem [6]. Niestety autorowi nie jest znane przeznaczenie budynku w dwudziestoleciu międzywojennym i w trakcie II wojny światowej. Przypuszczam, że jeśli nadal służył jako przytułek, to mieszkali w nim głównie emerytowani pracownicy dworscy (już kiedy Panem Tworoga był Friedrich Wilhelm zu Hohenlohe-Ingelfingen kładziono nacisk na to, aby lokatorami szpitola były osoby zasłużone na rzecz dworu). Po II wojnie światowej budynek przytułku włączono do administracji państwowej. Był dalej użytkowany na mieszkania. Jednym z jego ostatnich mieszkańców był śp. Fryderyk Roskosz, niegdyś wyśmienity piłkarz miejscowej Sparty.

W XXI wieku niektóre pomieszczenia byłego przytułku były wynajmowane. Znajdował się tutaj m.in. zakład fotograficzny i sklep z artykułami biurowymi „Papirus”. Od wielu lat rozważany jest pomysł, aby część pomieszczeń historycznego szpitola zaadoptować na potrzeby utworzenia izby regionalnej. Od 28 maja 1966 roku budynek wpisany jest do rejestru zabytków [4].

Plac, na którym znajduje się budynek dawnego przytułku nazywał się do zakończenia II wojny światowej Prinz Hohenlohe – Platz (na cześć fundatora). Obecnie jest to Plac Wolności.